Theo Đài CNN ngày 15-7, một mảnh thiên thạch nặng hơn 1kg xuyên thủng mái nhà tại bang New Jersey (Mỹ) cách đây hai năm vừa được các nhà khoa học xác định là chứa dấu vết nước muối cổ đại, có thể giúp làm sáng tỏ nguồn gốc của nước trong Hệ Mặt trời sơ khai.
Nghiên cứu công bố trên tạp chí Science Advances, do tiến sĩ Peter Jenniskens thuộc Viện SETI (Tìm kiếm trí tuệ ngoài Trái đất) đứng đầu.
Ngày 16-7-2024, nhiều người dân tại các bang New York, New Jersey, Connecticut, Rhode Island và Pennsylvania nhìn thấy một quả cầu lửa lướt qua bầu trời ban ngày, tạo tiếng nổ lớn khi bay ngang phía nam tượng Nữ thần Tự do.
Vật thể là một tảng đá vũ trụ có kích thước cỡ chiếc vali lớn, lao xuống khí quyển với vận tốc 14,4km/giây rồi vỡ vụn ở độ cao khoảng 35km.
Phần lớn mảnh vỡ đã tan biến, chỉ một mảnh rơi trúng trần phòng ngủ của một ngôi nhà ở thị trấn Hillsborough (bang New Jersey).
Chủ nhà nhanh chóng đeo găng tay, thu gom mẫu vật bằng giấy nhôm và lọ thủy tinh, đồng thời lợp lại mái nhà trước khi trời đổ mưa, nhờ đó bảo vệ thiên thạch khỏi ẩm mốc và ô nhiễm môi trường.
Các nhà khoa học phát hiện hàm lượng natri cao trong mẫu vật, nhiều khả năng bắt nguồn từ dòng nước muối đóng băng bên trong tiểu hành tinh mẹ.
Khi nước bay hơi, các khoáng chất muối đậm đặc còn sót lại có thể tạo môi trường thuận lợi cho các phân tử liên quan đến sự sống hình thành.
Ngoài ra, nhóm nghiên cứu còn tìm thấy hàng trăm loại axit amin phức tạp, phần lớn không tồn tại trong sự sống trên Trái đất, cho thấy chúng có nguồn gốc ngoài vũ trụ.
Tiến sĩ Danny Glavin, đồng tác giả nghiên cứu tại Trung tâm vũ trụ Goddard của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA), nhận định sự đa dạng axit amin trong thiên thạch Hillsborough còn vượt trội so với các mẫu vật lấy từ tiểu hành tinh Bennu và Ryugu.
Giáo sư Peter Brown, Đại học Western (Canada), đánh giá phát hiện nước muối là manh mối quan trọng cho thấy cách nước di chuyển và phản ứng với các hợp chất hữu cơ trong hệ Mặt trời sơ khai.
Ông cũng cho rằng chính hành động nhanh chóng của chủ nhà đã giúp giữ lại dấu vết nước muối quý giá này, nếu không cơn mưa tối hôm đó có thể đã phá hủy hoàn toàn bằng chứng.
Hiện các mảnh vỡ của thiên thạch Hillsborough được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Mỹ ở New York, còn các nhà khoa học tiếp tục so sánh khoáng chất muối trong mẫu vật với dữ liệu từ hai tiểu hành tinh Bennu và Ryugu.
Lần đầu phát hiện khí quyển quanh ngoại hành tinh đá có thể tồn tại sự sống
Các nhà khoa học lần đầu xác nhận khí quyển trên một ngoại hành tinh đá nằm trong vùng có thể sinh sống, mở thêm triển vọng tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất.
Nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Science cho thấy hành tinh LHS 1140 b, cách Trái đất khoảng 48 năm ánh sáng, sở hữu một bầu khí quyển chứa khí heli. Đây là lần đầu tiên giới khoa học phát hiện bầu khí quyển trên một hành tinh đá nằm trong "vùng có thể sinh sống được" (habitable zone) của một ngôi sao.
Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện không đồng nghĩa với việc hành tinh này có sự sống, nhưng là bằng chứng quan trọng cho thấy những hành tinh có điều kiện tương tự Trái đất có thể tồn tại phổ biến hơn so với nhận định trước đây.
LHS 1140 b quay quanh một ngôi sao lùn đỏ nhỏ và lạnh hơn nhiều so với Mặt trời.
Hành tinh này nằm trong vùng mà các nhà thiên văn gọi là "vùng có thể sinh sống được", khoảng cách vừa đủ để nước có thể tồn tại ở trạng thái lỏng trên bề mặt nếu các điều kiện khác phù hợp.
Đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện hơn 6.000 ngoại hành tinh, trong đó có hàng trăm hành tinh nằm trong vùng có thể sinh sống được. Tuy nhiên, chỉ một số ít là hành tinh đá giống Trái đất và chưa từng có bằng chứng rõ ràng về sự tồn tại của bầu khí quyển.
Tiến sĩ Collin Cherubim, Đại học Harvard và là tác giả chính của nghiên cứu, cho biết đây là lần đầu tiên các nhà khoa học xác nhận bầu khí quyển trên một hành tinh đá trong vùng có thể sinh sống được của một ngôi sao khác.
Thông qua các quan sát bằng kính viễn vọng không gian James Webb, nhóm nghiên cứu phát hiện khí heli trong lớp khí quyển phía trên của LHS 1140 b.
Heli là khí trơ và không liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì sự sống. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng sự hiện diện của heli cho thấy hành tinh vẫn giữ được bầu khí quyển sau hàng tỉ năm hình thành.
Theo nhóm nghiên cứu, nhiều loại khí khác có thể tồn tại ở các tầng khí quyển thấp hơn, nhưng hiện chưa thể xác định bằng dữ liệu quan sát. Tiến sĩ David Charbonneau, đồng tác giả nghiên cứu tại Đại học Harvard, cho rằng việc phát hiện bầu khí quyển trên một hành tinh đá là bước tiến quan trọng trong nỗ lực trả lời câu hỏi liệu con người có đơn độc trong vũ trụ hay không.
Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh phát hiện mới chưa phải bằng chứng về sự tồn tại của sự sống. Để một hành tinh có thể hỗ trợ sự sống như Trái đất, ngoài bầu khí quyển còn cần nhiều điều kiện khác như nước ở thể lỏng, thành phần khí quyển phù hợp, từ trường bảo vệ và nhiệt độ ổn định.
Hiện LHS 1140 b sẽ tiếp tục được kính viễn vọng James Webb và các đài quan sát trong tương lai nghiên cứu nhằm xác định thành phần đầy đủ của khí quyển cũng như tìm kiếm các dấu hiệu sinh học tiềm năng.
Đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh - nơi lưu dấu vị Trạng nguyên khai khoa của đất Việt
Thái sư Lê Văn Thịnh từng đỗ đầu khoa thi đầu tiên của Văn Miếu-Quốc Tử Giám, được tôn vinh là Trạng nguyên Khai khoa và được bổ nhiệm làm chức Thị Lang Bộ Binh, phụ trách dạy vua Lý Nhân Tông học.
Đền thờ Lê Văn Thịnh tọa lạc ở sườn phía nam núi Thiên Thai, nay thuộc xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh. Đây là nơi tôn thờ, tưởng niệm sâu sắc về Trạng nguyên khai khoa - Thái sư Lê Văn Thịnh, một danh nhân tiêu biểu có công lao to lớn đối với vương triều Lý và đất nước Việt Nam.
Lê Văn Thịnh (1050-1096) là người làng Đông Cứu, huyện Gia Định (nay thuộc xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh), nổi tiếng thông minh, hiếu học từ nhỏ. Sau khi cha mẹ qua đời, ông đến trang Chi Nhị mở trường dạy học và được nhiều người theo học.
Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, ông đỗ đầu khoa thi Minh kinh bác học và Nho học tam trường - khoa thi Nho học đầu tiên của Đại Việt, trở thành Trạng nguyên khai khoa của nền khoa cử Việt Nam. Sau đó, ông được vào hầu vua học tập, lần lượt giữ các chức Nội cấp sự, Thị lang Bộ Binh.
Năm 1084, Lê Văn Thịnh được cử đến trại Vĩnh Bình để đàm phán về vấn đề cương giới với nhà Tống. Bằng tài ngoại giao khéo léo và lập luận sắc bén, ông đã buộc nhà Tống trả lại phần đất đã chiếm, nhờ đó được phong chức Thái sư - chức quan cao nhất triều Lý.
Trong thời gian giữ chức Thái sư, ông tận tâm cống hiến cho triều đình và đất nước. Tuy nhiên, năm 1095, ông vướng vào vụ án "hóa hổ" ở hồ Dâm Đàm, bị kết tội mưu phản nhưng được vua Lý Nhân Tông tha chết và đày đến Thao Giang (nay thuộc Phú Thọ).
Theo sử sách, dù bị lưu đày, Lê Văn Thịnh vẫn sống có ích cho nhân dân. Khi tuổi già, ông trở về quê hương nhưng mất tại xã Đình Tổ (nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh) trước khi về đến quê nhà.
Dù cuộc đời kết thúc trong oan khuất, Lê Văn Thịnh vẫn được lịch sử ghi nhận là vị Trạng nguyên khai khoa đầu tiên của Việt Nam, một Thái sư tài năng, có công lớn trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và cống hiến cho triều Lý. Công lao, khí phách và nhân cách của ông vẫn được hậu thế trân trọng, ghi nhớ.
Khám phá đền thờ Lê Văn Thịnh dưới chân núi Thiên Thai
Trong số những di tích thờ Thái sư Lê Văn Thịnh tiêu biểu có đền thờ ông tại làng Bảo Tháp, xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh.
Đền vốn được khởi dựng từ lâu đời, truyền rằng sau khi Thái sư Lê Văn Thịnh mất, dân làng đã lập ngôi đền này để thờ phụng ông. Đến thời Lê, Nguyễn (dưới triều vua Bảo Đại 14 - 1939), đền được trùng tu mở rộng với quy mô khá lớn.
Đến năm 2002, đền được tu bổ. Năm 2010, đền được lựa chọn là một trong những di tích trọng điểm để tu bổ tôn tạo và được gắn biển “Công trình gắn biển kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội."
Đền hiện nằm ở lưng chừng núi Thiên Thai, thuộc xóm Chùa, quay hướng Nam, bên trái là ngôi chùa “Thiên Thư tự," đằng sau tựa lưng vào núi Thiên Thai, trước mặt giáp đường liên thôn. Khuôn viên khu di tích có cổng Tam quan, sân, vườn, đền chính, nhà che rồng đá, tam bảo chùa, nhà Tổ, nhà tăng.
Cổng đền xây hai tầng mái, phía dưới có 3 cửa cuốn vòm, 2 cửa nhỏ bịt kín, bên trên cổ diêm là bốn mái đao nhỏ dán ngói ta. Phía trước cổng là hệ bậc cấp lát đá với 2 nhịp chiếu nghỉ, hai bên có tường hoa trang trí.
Hiện đền có kết cấu theo kiểu chữ Đinh gồm tiền tế 3 gian 2 dĩ và 2 gian hậu cung, bộ khung gỗ, kiến trúc kiểu bình đầu bít đốc tay ngai, trụ biểu cánh phong. Kết cấu bộ vì nóc kiểu “giá chiêng trụ cột trốn," vì nách kiểu “kẻ ngồi bẩy hiên." Bên phải sân đền là nhà thờ Xà thần 1 gian, 4 mái đao cong, nơi bảo vệ tượng Rồng đá (được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2014).
Pho tượng này được phát hiện vào năm 1991, đây là tác phẩm nghệ thuật hiếm thấy, với hình dáng kỳ dị nửa giống rồng, nửa giống rắn với tư thế "miệng cắn thân, chân xé mình." Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam chưa ghi nhận bức tượng nào có hình dáng tương tự.
Bức tượng rồng đá có thân hình lạ và độc đáo, nằm trong tư thế cuộn tròn ngóc cao, miệng ngoạm vào thân, toàn thân có vẩy, đầu không có bờm râu, kích thước rộng 1.37m; cao 0.72m còn khá nguyên vẹn.
Toàn thân tượng "ông Rồng" được tạc bằng khối đá sa thạch (đá cát) nặng gần 3 tấn, màu vàng cát với hình dáng độc đáo “nửa rồng, nửa rắn” trong tư thế “miệng cắn thân, chân xé mình."
Hai chân trước gân guốc, dang rộng, mỗi chân xòe ra 5 móng vuốt sắc nhọn bấu chặt lấy thân như đang cào xé chính mình. Các nhà nghiên cứu đều thống nhất tượng “rồng đá” ở đền thờ Lê Văn Thịnh là pho tượng có hình dạng độc đáo, cho đến nay chưa từng có trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam và các nước Đông Nam Á.
Ngoài bệ tượng Rồng đá, hiện đền còn lưu giữ được nhiều hiện vật tiêu biểu như bia đá “Thái sư tự bi ký” thời Lê (1612); bài vị “Lê Thái sư đại vương” thời Lê; ngai thờ thời Lê; bát hương thời Lê; tượng Thái sư Lê Văn Thịnh (Thế kỷ 20); khánh đá thời Lê; tượng rồng đá thời Lê.
Đền thờ Lê Văn Thịnh nổi tiếng trong dân gian với hội “Thập đình." Tục truyền hội Thập đình là hội đình của 10 làng thờ Lê Văn Thịnh, nằm quanh núi Thiên Thai và ven bờ sông Đuống.
Xưa kia, để tổ chức lễ hội Thập đình, kỳ mục chức sắc của 10 làng từ trong năm đã phải họp bàn để thống nhất công việc của lễ hội. Thôn Bảo Tháp có đền thờ Lê Văn Thịnh được tôn vinh là “đình Cả," có trọng trách trong việc tổ chức và tế lễ để đón các hàng từ.
Từ năm 2014, lễ hội thập đình được tổ chức hàng năm, tuy nhiên chỉ có một số làng tổ chức rước, còn lại đều tập trung tại đình Cả để tế lễ (những năm hội chính mới rước cả 10 làng). Ngoài hội thập đình, tại đền còn có các sự lệ khác như ngày hóa của Lê Văn Thịnh (mùng 7/1); ngày 23/12 tổ chức làm lễ bên đình Tổ - Thuận Thành./.
