Sau những năm xung đột và khó khăn, Việt Nam dần nổi
lên ở châu Á như nền kinh tế công nghiệp hóa mới nhất. Nhưng những thay đổi xã
hội và kinh tế hiện tại lại thách thức sự cai trị của nhà nước độc đảng, trong
đó có sự phát triển sôi động của không gian blog. Chuyên gia về Việt Nam
Jonathan London phân tích phản ứng của nhà nước với các blogger trong trường đấu
chính trị đang thay đổi ở Việt Nam.
Hai thập niên trước, cứ 10,000 người Việt Nam mới có chưa đầy một cái điện
thoại, một tỉ lệ thuộc hàng thấp nhất thế giới. Ngày nay, ở đất nước 90 triệu
dân, cứ mỗi 100 công dân thì lại đếm được tới 135 chiếc điện thoại.
Tỷ lệ tiếp cận Internet cũng đã cất cánh. Cứ ba người thì có hơn một người
nối mạng so với tỉ lệ một trên 33 của một thập niên trước. Lịch sử rõ ràng đã
tăng tốc ở Việt Nam, mang đến cả cơ hội và những rủi ro.
Tác động của internet đối với văn hóa chính trị của Việt Nam trở nên đột ngột
và quan trọng. Cho tới gần đây, việc tiếp cận thông tin, tin tức, quan điểm
không bị kiểm duyệt về Việt Nam vẫn chỉ giới hạn trong phạm vi quan chức có
quyền.
Tình hình đã thay đổi sâu sắc. Có lẽ nổi bật nhất là việc viết blog về chính
trị nay trở nên phổ biến ở Việt Nam, bất chấp những nỗ lực của nhà nước muốn nhổ
rễ nó.
Hình thức viết blog chính trị ở Việt Nam cũng đa dạng.
Một số blogger có nguyện vọng thành nhà báo độc lập. Người khác lại tập trung
vào các vụ scandal và đồn đoán, nhất là nếu chúng liên quan tới các đầu lĩnh
chính trị của đất nước.
Những người khác quảng bá cho đối mới chính trị và cảnh ngộ của các tù nhân
lương tâm đang dần tiều tụy trong nhà tù Việt Nam. Những người này được vô số
blogger trên các trang mạng xã hội khác như Facebook tán thưởng và tham gia.
Khi họ bị bịt miệng, qua việc bắt bớ hay cách nào khác, lại có các blogger
khác nhanh chóng thay thế và dồn dập cơn bão chỉ trích trên internet phản đối
chiến thuật đàn áp của nhà nước.
Khát khao thay đổi
Lên tiếng về chính trị ở Việt Nam kèm theo nhiều rủi ro.
Trong năm qua, một số blogger đã chịu án tù dài theo luật hà khắc nhằm làm im
tiếng các nhà bất đồng chính kiến và gieo sợ hãi trong dân chúng.
Điều kiện tù đày ở Việt Nam có thể khắc nghiệt. Trong tù, hành hạ thể xác và
tinh thần – và cả chết sớm – là chuyện thường tình. Bên ngoài, phân biệt đối xử
với người thân của họ cũng đã thành lệ.
Mời quý vị đến với Việt Nam của đầu thế kỷ 21, quốc gia chín mọng tiềm năng
nhưng đang rạn nứt vì gánh nặng của một hệ thống chính trị không hiệu quả.
Một đất nước khao khát hiện đại nhưng chính nhà nước của nó lại thẳng tay
trừng trị những kêu gọi thay đổi căn bản.
Các blogger của Việt Nam chỉ là một phần quan trọng của một chiến dịch chưa
từng có, tuy vẫn chỉ tổ chức lỏng lẻo. Nó nhắm tới việc cổ động, thậm chí thuyết
phục chính quyền độc đảng của Việt Nam thực hiện đổi mới chính trị một cách căn
bản.
Bị miệt thị là “kẻ thù” và “thế lực thù địch” bởi những yếu tố bảo thủ trong
chế độ, thường xuyên bị đe dọa, họ kiên quyết muốn thấy đất nước mình phát triển
những thể chế xã hội càng đa nguyên, minh bạch và dân chủ.
Không còn giấu giếm
Chủ tịch Trương Tấn Sang gặp Tổng thống Obama ở Nhà Trắng hồi
tháng Bảy
Trong quá khứ, blogger của Việt Nam giấu mình dưới những cái tên giả trên
mạng để tránh bị bắt và để bước một bước trước chính quyền.
Nhưng ngày càng có nhiều người Việt Nam lên mạng công khai để được lắng nghe.
Họ vẫn tiến hành cẩn trọng nhưng với sự tự tin và quyết tâm.
Thực vậy, trong một thời gian ngắn, bất đồng chính kiến một cách công khai đã
trở thành một đặc tính chắc chắn của xã hội Việt Nam. Văn hóa chính trị của đất
nước này đã thay đổi trên những khía cạnh cơ bản.
Và công khai kêu gọi đổi mới cũng không chỉ dừng ở giới trẻ thạo công
nghệ.
Đầu năm nay, 72 viên chức và nhà phân tích, còn làm việc và đã về hưu, công
khai kêu gọi kết thúc chế độ độc đảng ở Việt Nam. Kiến nghị 72 là bước bạo dạn
và tới nay đã có được 14.000 chữ ký, rất nhiều người trong số đó vẫn nằm trong
bộ máy của đảng – nhà nước.
Mặc dù bị nhà nước bác bỏ, bản kiến nghị vẫn tự do lưu truyền trên mạng. Cuộc
bàn luận công khai trên mạng đã là một bước ngoặt không tranh cãi được trong sự
phát triển chính trị của đất nước.
Thế nhưng, những sự kiện trên không thể xảy ra nếu đã không có các thay đổi
quan trọng trong chế độ.
Thực vậy, chính trị bên trong Đảng Cộng sản thường rất ảm đạm, thậm chí chán
nản, nhưng đã trở thành thú vị, Nó thể hiện một mức độ bất trắc chưa từng thấy
kể từ những năm 1940.
Chính trị bè phái mà đã kiềm giữ được trong quá khứ nay đã nhường chỗ cho một
cuộc đấu tranh công khai, phản ánh cuộc khủng hoảng lãnh đạo.
Kinh tế trì trệ
Bản thân cuộc khủng hoảng này là sản phẩm của nhận thức rằng các nhóm lợi ích
và sự kém cỏi trong đảng làm xói mòn tương lai của đất nước. Để hiểu được cuộc
khủng hoảng này, người ta chỉ cần nhìn vào kinh tế.
Trong nhiều thập niên, Việt Nam là quốc gia nghèo nhất châu Á. Chiến tranh và
cấm vận của Mỹ và Trung Quốc khiến đất nước này nhìn chung bị cô lập khỏi thương
mại thế giới.
"Rõ ràng là có nhiều người sáng láng, có trình
độ và quyết tâm trong và ngoài đảng và nhà nước đang đấu tranh vì lợi ích của
một trật tự xã hội mới công khai và minh bạch hơn."
Thế nhưng đổi mới thị trường cuối thập niên 1980 và đầu những năm 1990 làm
bùng nổ tăng trưởng kinh tế. Lao động ở Việt Nam vẫn tương đối rẻ, cộng với việc
gần với Trung Quốc và các thị trường Đông Á khác, và mối quan hệ ngày càng phát
triển với châu Âu và châu Mỹ khiến đất nước này trở thành nam châm thu hút đầu
tư nước ngoài.
Trong giai đoạn này, Việt Nam đã cải thiện mức sống một cách đáng kể, dù
không đồng đều.
Tuy nhiên trong 5 năm qua, quỹ đạo tăng trưởng của Việt Nam đã dần chậm lại
do quản lý kinh tế sai lầm. Sai lầm quản lý là do các nhóm lợi ích mà sản phẩm
chính của nó là trác táng và lãng phí.
Trong khi kinh tế Việt Nam vẫn phát triển và sẽ tiếp tục phát triển ở tỉ lệ
vừa phải, năng suất của nó khá yếu ớt. Những đổi mới được đề xướng từ thập niên
90 đã mất đi đà tiến.
Nhà nước thất bại trong việc giải quyết các vấn đề cơ bản một cách đầy đủ,
chẳng hạn như bế tắc trong cơ sở hạ tầng, nhu cầu về lực lượng lao động có kỹ
năng và minh bạch trong quản lý và điều tiết kinh tế.
Trong khi đó, quyền lực của nhà nước quá thường xuyên được những người đứng
đầu sử dụng cho chính họ và đồng minh của họ. Đất nước trở nên bức bối.
Kiềm chế blog
Cho tới gần đây, câu trả lời thường lệ của chính quyền đối với các kêu gọi
đổi mới là trấn áp. Điều này đã làm vấy tên tuổi của Việt Nam và làm yếu đi
những nỗ lực tăng cường quan hệ với những quốc gia như Hoa Kỳ.
Không có dấu hiệu cho thấy các vụ đàn áp đang giảm đi. Nhưng nỗ lực công khai
thuyết phục đổi mới cũng không giảm.
Nhưng liệu tình hình có đang đến lúc dầu sôi lửa bỏng?
Trong những tháng gần đây, chính quyền đã sử dụng Điều 258 bộ luật Hình sự
Việt Nam, quy định nhiều năm giam giữ đối với tội danh “lợi dụng các quyền tự do
dân chủ” và xâm phạm “lợi ích nhà nước”.
Tháng trước, cảm thấy có cơ hội chính trị từ cuộc gặp giữa Chủ tịch Việt Nam
Trương Tấn Sang và Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama, 103 blogger đã viết kiến nghị
phản đối điều 258.
Chỉ vài ngày sau cuộc gặp, chính quyền Việt Nam ra Nghị định 72, sẽ có hiệu
lực vào ngày 01/09.
Nghị định này có vẻ giới hạn chặt chẽ việc viết blog chính trị bằng cách cấm
người dùng internet không được nhắc tới các “thông tin tổng hợp,” trích lại
“thông tin từ các hãng thông tấn nhà nước hoặc các trang web,” hay “cung cấp
thông tin chống Việt Nam; gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn
xã hội; phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc".
Nhưng mục tiêu chính xác mà nghị định nhắm tới và khả năng thi hành của nó
vẫn không rõ ràng.
Tình hình khó đoán
Nhu cầu đọc tin qua internet ngày càng tăng
Chỉ vài tuần trước, một nhà hoạt động dũng cảm người Việt Nam kể lại cách cô
trốn khỏi nhà từ 4:30 sáng để tránh bị công an giữ, để tham gia chiến dịch ủng
hộ quyền chính trị.
Trong khi đó, hôm 13/08/2013, một nhóm nhỏ thanh niên Hà Nội, những người khá
năng nổ về chính trị trên mạng, bị đàn áp bạo lực, điện thoại và máy tính xách
tay của họ cũng bị tịch thu.
Cũng trong tuần đó, một nhân vật khá nổi trội của đảng Cộng sản thúc giục
đồng đội trước kia của mình ra khỏi Đảng để cùng tham gia đảng Dân chủ - Xã hội
mới chưa được thành lập.
Cuối tuần đó, trong một quyết định bất ngờ và kịch tính, nhà nước trên thực
tế đã bỏ án tù nhiều năm đối với hai nhà hoạt động trẻ. Một người 21 tuổi,
Phương Uyên, thậm chí còn được thả cho rời tòa, sau khi đã phê phán tòa án.
Những diễn biến như thế không bình thường ở Việt Nam. Nó cho thấy bộ máy nhà
nước đang chịu áp lực khổng lồ và một khung cảnh chính trị mới thú vị và khó
đoán trước đang đến.
Những thay đổi này nhắc tôi nhớ tới chính trị chống chủ nghĩa thực dân ở Việt
Nam gần một thế kỷ trước. Khi đó, những người Việt Nam yêu nước có địa vị khác
nhau cùng họp lại để đấu tranh nhiều thập niên cho quyền tự quyết, nhiều tự do
hơn và một nền kinh tế công bằng hơn.
Ngày nay, người Việt ở các tầng lớp khác nhau đang cùng đứng dậy cho rất
nhiều lý tưởng tương tự. Nhưng họ phải giáp mặt với tầng lớp trên mà tính chính
danh đã bị xói mòn vì đấu đá chính trị nội bộ, quản lý kinh tế sai lầm và các
nhóm lợi ích.
Chính trị Việt Nam giờ dễ thay đổi. Liệu có xảy ra những thay đổi căn bản hay
không thì chưa chắc chắn. Tuy nhiên, rõ ràng là có nhiều người sáng láng, có
trình độ và quyết tâm trong và ngoài đảng và nhà nước đang đấu tranh vì lợi ích
của một trật tự xã hội mới công khai và minh bạch hơn.
Ở khắp các tầng lớp trong xã hội Việt Nam đang có khát khao thay đổi. Khát
khao ấy không bắt nguồn từ các lực lượng thù địch mà từ những người Việt Nam
khác nhau yêu đất nước của họ và muốn có tương lai tốt đẹp hơn càng sớm càng
tốt.
Tác giả là giáo sư kinh tế chính trị so sánh, đang dạy ở Đại học Thành
phố Hong Kong. Bấm
Bản tiếng Anh của bài viết này đã đăng
trên BBC News Online, trong một phần của Mùa Việt Nam trên truyền hình và trang
web BBC tháng 8. Xem bài gần đây của ông trên BBC Tiếng Việt về 'Bấm cờ
vàng'.
Nghe trực tiếp (Chỉ trong giờ phát thanh: 8-8:30 và 10-11 giờ tối VN)
