Thứ ba 27 Tháng Tám 2013

Ngư dân Thái rên xiết vì đập thủy điện, kể cả đập tận trên Trung Quốc

Việc xây đập Xayaburi ngăn 90% dòng nước và có nguy cơ ngăn các loài cá lên thượng nguồn đẻ trứng - International Rivers

Arnaud Dubus / Trọng Nghĩa

Đầu tháng Tám vừa qua, ký giả của hãng tin Pháp AFP đã ghé Thái Lan tìm hiểu thêm về đời sống cư dân hai bên bờ sông MêKông. Điều mà nhà báo Pháp mắt thấy tai nghe, chính là đời sống ngày càng khó khăn của dân chài do việc cá ngày càng khan hiếm.

Thông tín viên Arnaud Dubus   27/08/2013   Nghe (07:47)

Giới bảo vệ môi trường tại chỗ đã khẳng định với AFP rằng nguyên do đến từ các con đập của Trung Quốc xa tít trên thượng nguồn, nhưng tương lai còn có nguy cơ ảm đạm hơn với một dự án mới tại Lào.
Phát biểu với ký giả AFP, ông Pat Chaiwong, 67 tuổi, một trong 23 ngư dân trong cộng đồng làng chài Wiang Kaen, ở tỉnh Chiang Rai, miền Bắc Thái Lan than thở : « Có những ngày mà tôi bắt được vài con cá, nhưng cũng có những hôm chẳng bắt được con nào ».
Theo ngư dân này, ngày hôm đó ông gặp may, bắt được 4 con cá lớn, ngoài các con cá nhỏ. Vào buổi chiều, một người khách đã ghé mua một con với giá 150 baht (gần 4 euro).
Ngư dân này không hiểu vì sao dạo sau này ông thường xuyên trở về tay không, nhưng các bạn chài khác thì buộc tội thẳng thừng các đập thủy điện mà Trung Quốc xây dựng ở thượng nguồn sông Mêkông, tại tỉnh Vân Nam, đã phá vỡ chu kỳ tự nhiên của dòng sông.
Theo ngư dân Decha Chaiwong, 48 tuổi : « Trước đây, mực nước tăng (và giảm) tùy theo mùa ». Thế nhưng giờ đây, các van đóng hay mở nước đã thay thế thiên nhiên, và « đó là lý do tại sao số lượng cá đã giảm sụt. »
Đối với Arnaud Dubus, Thông tín viên RFI phụ trách khu vực Đông Nam Á, tác hại của các con đập Trung Quốc trên thượng nguồn đã rõ, nhưng tương lai còn u ám hơn với các dự án ở hạ nguồn sông Mêkông với các hậu quả nghiêm trọng về xã hội và môi trường đối với cư dân sống dọc bên sông.
Hiện có 11 dự án xây đập trên dòng chính con sông ở vùng Hạ Mêkông : 9 ở Lào và 2 ở Cam Bốt, trong đó chỉ có một con đập đang xây dựng: đập Xayaburi ở Lào. Theo các tổ chức bảo vệ môi sinh, hệ quả tiêu cực của công trình này đã thấy rõ, trong lúc Ủy hội Sông Mêkông tập hợp các chính quyền Lào, Thái Lan, Cam Bốt và Việt Nam đã không tiến hành được một cuộc tham khảo ý kiến lẫn nhau thực thụ về việc xây con đập này.
Từ Bangkok, Arnaud Dubus nhắc lại các vướng mắc chính trong tiến trình gọi là hội ý về công trình này:
Arnaud Dubus : Thái Lan và Lào đã bắt đầu gợi lên dự án đập Xayaburi trước Ủy ban sông Mêkông vào năm 2010. Đây là một đề án rát quan trọng với khả năng to lớn : 1285 MW, trị giá 3 tỷ rưỡi đô la. Đập do tập đoàn Thái Karnchang thầu xây dựng và 95% điện sản xuất sẽ được bán cho Thái Lan.
Trong các cuộc tham khảo sơ bộ ở Ủy hội Sông Mêkông, các chính quyền Việt Nam và Cam Bốt đã yêu cầu không bắt đầu công trình xây dựng đập trước khi có những nghiên cứu nghiêm chỉnh do các cơ chế độc lập thực hiện về tác động trên môi trường và hệ quả xã hội.
Tuy nhiên Lào và Thái Lan đã cho khởi công, khẳng định đấy chỉ là công việc chuẩn bị ban đầu mà thôi. Đến năm 2012, họ đã công khai khai trương công trình thực sự. Hiện nay thì việc xây dựng đập đã được thực hiện đến mức 10% và ngăn được 90% dòng nước.
Chỉ mới có một bản nghiên cứu về tác động môi trường được thực hiện, do công ty Phần Lan Poyri tiến hành, xem xét khu vực ở hơn 10 cây số phía dưới con đập. Nhưng điều ký quái là chính công ty Poyri này sau đó đã giành được hợp đồng về mặt kỹ thuật của đề án.
RFI : Thế đập Xayaburi đã tác hại thế nào đến phần hạ nguồn con sông và dân chúng sống bên sông ?
Arnaud Dubus : Hệ quả đầu tiên là có 2.100 cư dân đã bị dời đi sống nơi khác, làng của họ đã bị cho ngập nước để xây dựng đập. Họ bị dời đến những nơi cách hàng chục cây số làng họ trước đây.
Cuộc sống của họ khó khăn hơn nhiều. Ở bên dòng sông, họ sống về nghề cá, đất đai thì bằng phẳng, cho phép họ trồng trọt tốt, hoa quả.... Còn tai những nơi ở mới, địa hình không tốt như vậy. Họ cố gắng trồng lúa nhưng kết quả không mấy tốt. Trợ giúp họ nhận được của chính phủ dĩ nhiên là không đủ để xoay sở vì chỉ được hưởng trong một năm thôi, một thời gian quá ngắn để họ có hể tự túc.
Ngoài ra còn 200.000 người sống gần con đập cũng bị ảnh hưởng trên bình diện an toàn lương thực, cho dù họ không bị di dời đi nơi khác.
Nhưng tác hại còn xuống xa hơn nữa, đến tận vùng đồng bằng của Việt Nam. Một mặt do việc trước đây có hàng chục loại cá lội ngược dòng để lên thượng nguồn đẻ trứng, với đập thủy điện điều này không còn được nữa. Theo Ủy ban sông Mêkông, nếu 11 con đập đều được xây trên dòng chính thì lượng cá đánh bắt sẽ giảm 25% từ đây đến năm 2030.
Ngoài ra con đập còn ngăn chặn phù sa chảy xuống vùng đồng bằng làm cho đất đai không còn màu mỡ nữa và năng suất bị ảnh hưởng trực tiếp.
RFI : Như thế thì các hiệp hội phi chính phủ có động viên lực lượng giúp cư dân, nạn nhân của các con đập hay không ?
Arnaud Dubus : Có chứ, nhiều tổ chức, hiệp hội làm việc trên vấn đề này từ nhiều năm nay, nhất là tổ chức International Rivers và FIVAS. Họ đã có những buổi họp với những công ty dính líu đến việc xây dựng các con đập ở Lào, vì phải nói là các đối tác quốc tế trong những đề án này rất ý thức về tác động trên hình ảnh của họ nếu có nhiều đánh giá xấu hay tai tiếng về các đề án.
Riêng về đập Xayaburi, những người thầu công trình cho biết là có những bậc thang, những hành lang được thiết lập để cá có thể ngược dòng đến nơi đẻ trứng, nhưng không ai biết được nó có hiệu quả hay không.
RFI : Anh nghĩ thế nào về hiệu quả hoạt động của Ủy hội Sông Mêkông ?
Arnaud Dubus : Khi Ủy hội này được thành lập năm 1995, mục tiêu là phân chia công bằng tài nguyên con sông và những đề án ảnh hưởng đến sông phải được sự đồng ý của các thành viên trước khi bước vào thực hiện. Rủi ro rất nghiêm trọng đối với những nước ở vùng hạ lưu, Cam Bốt và Việt Nam.
Vấn đề là Ủy hội không có khả năng để áp đặt quyết định của mình đối với các chính phủ. Kinh nghiệm trong đề án đập Xayaburi cho thấy là Ủy hội chỉ có ảnh hưởng rất hạn chế. Bangkok và Vientiane đã quyết định xúc tiến việc xây đập mặc dù có sự chống đối của hai quốc gia thành viên còn lại.
Đối với một đề án khác trên dòng chính sông Mêkông, đập Don Sahong, ở miền Đông nam Lào, cách biên giới Cam Bốt vài cây số, Vientiane có vẻ muốn tiến hành như đối với Xayaburi.
Và nếu thương lượng với Lào trên các con đập còn khó khăn như thế, thì vấn đề lại càng khó khăn hơn đối với các đập xây ở Trung Quốc, trên vùng thượng nguồn sông Mêkông.

tags: Châu Á - Môi trường - Phỏng vấn - Thái Lan

 

http://www.viet.rfi.fr/chau-a/20130827-ngu-dan-thai-lan-ren-xiet-vi-dap-thuy-dien-ke-ca-dap-tan-tren-trung-quoc

Thứ năm 01 Tháng Tám 2013

Trí thức người Việt vận động chính phủ Úc ngăn chận dự án đập Xayaburi

Công trình xây đập Xayaburi tại Lào. Ảnh chụp của tổ chức International Rivers vào tháng 06/2012.

@International Rivers

Thanh Phương

Ngày 18/07/2013, phái đoàn hỗn hợp gồm đại diện Cộng đồng Người Việt Tự Do NSW và Nhóm Nghiên cứu Văn Hoá Đồng Nai Cửu Long (NCVHĐNCL) Úc châu đã đến hội kiến với Ngoại Trưởng Úc, Thượng Nghị Sĩ Bob Carr tại văn phòng bộ Ngoại Giao ở Sydney. Mục tiêu là để trình bày với Ngoại Trưởng Bob Carr về một số vấn đề liên quan đến tình hình ở Việt Nam, mối bang giao lâu đời Úc Việt, tranh chấp Biển Đông và số phận người Việt gần đây đến lãnh hải Úc châu bằng đường biển.

Riêng đối với Nhóm NCVHĐNCL mục đích buổi hẹn gặp người cầm đầu Bộ Ngoại Giao Úc châu là trình bày với NT Bob Carr hai vấn đề của Đồng bằng Cửu Long Việt Nam (ĐBCLVN) :
+ Việc chính phủ Lào đơn phương tiến hành xây dựng đập thủy điện Xayaburi.
+ Tình trạng giáo dục sa sút ở ĐBCLVN với số học sinh ghi danh thấp và số bỏ học cao.
Nhân dịp này, RFI Việt Ngữ phỏng vấn tiến sĩ Huỳnh Long Vân từ Sydney.

Ông Huỳnh Long Vân tại Sydney   01/08/2013   Nghe (09:11)

RFI : Kính thưa tiến sĩ Huỳnh Long Vân, trước hết xin được hỏi là vì sao nhóm NCVHDNCL đặt hai vấn đề nói trên với chính phủ Úc ?
TS Huỳnh Long Vân : Kính chào quý thính giả chương trình Việt Ngữ Đài Phát thanh Quốc tế Pháp RFI, kính chào Thanh Phương.
Hai vấn đề trên được nêu lên vì:
a. Úc châu là một trong số các quốc gia nòng cốt tài trợ cho hoạt động của Ủy Hội Sông Mekong (MRC); và cũng giống như hai cơ quan tiền thân là Ủy Ban Mekong và Ủy Ban Mekong Tạm Thời, Ủy Hội Sông Mekong ngày nay được thành lập từ năm 1995 với mục đích khuyến khích và phối hợp với 4 quốc gia thành viên Cao Miên, Lào, Thái Lan, và Việt Nam để việc khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên, đặc biệt là nguồn nước sông Mekong được công bằng, hợp lý đảm bảo sự phát triển bền vững chung của lưu vực Mekong, vì lợi ích chung của các quốc gia ven sông và người dân sinh sống tại khu vực này.
b. Chánh Phủ Liên Bang Úc Châu có chương trình viện trợ xóa đói giảm nghèo dành cho người dân ĐBCLVN, điển hình với:
*những công trình xây dựng các cơ sở hạ tầng như: xây cầu Mỹ Thuận, cầu Cao Lãnh, đào thêm một con kinh nối liền sông Tiền với Sông Hậu, không xa mấy với kinh Vàm Nao sẵn có, để vùng đất nằm giửa hai con sông này không bị ún ngập vào mùa nước nổi, giúp gia tăng diện tích canh tác nông nghiệp.
*chương trình nghiên cứu khoa học “CLUES”(*) giúp sản xuất nông nghiệp ở miền Tây Nam Phần VN được bền vững, thích ứng với những tác động tiêu cực của Biến Đổi Khí Hậu (BĐKH) trên châu thổ ĐBCLVN.
RFI : Trong cuộc gặp với Ngoại trưởng Bob Carr, chắc là nhóm NCVHCLDN đã đề cập đến những tác hại tiềm tàng của các con đập trên dòng chính hạ lưu sông Mekong. Xin ông có thể nhắc lại những tác hại đó ?
TS Huỳnh Long Vân : Nếu hai chương trình ngoại viện trên của chánh phủ Úc được thực hiên đúng theo mục đích đề ra thì sẽ đem đến cho người dân khu vực hạ lưu nói chung và vùng châu thổ ĐBCLVN nói riêng, những lợi ích to lớn và thiết thực.
Tuy nhiên trong thực tế sự việc không diễn ra như mong muốn vì trong khoảng thời gian vài năm gần đây, hai chánh phủ Lào và Cao Miên đưa ra kế hoạch xây 11 đập thủy điện trên dòng chính hạ lưu Mekong, 9 nằm trong lãnh thổ của Lào và 2 trong địa phận của Cao Miên.
Và theo những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học chuyên ngành cùng những hậu quả tại hại thấy được trên môi sinh và cuộc sống của người dân, gây ra bởi các công trình thủy điện xây trên các phụ lưu sông Mekong như các đập Pak Mun ở Thái Lan; Nam Ngun, Hinboun-Theun, Nam Song, Xe Kaman ở Lào; Sesan ở Cao Miên; và Thác Yali ở Cao nguyên Trung phần VN, thì 11 đập thủy điện nếu được xây sẽ gây ra những tác hại cực kỳ nghiêm trọng, không thể đảo ngược trên môi sinh, sản xuất nông ngư nghiệp và cuộc sống của cộng đồng dân cư hạ lưu.
Vì thế không chỉ Nhóm NCVHĐNCL Úc châu chúng tôi đã lên tiếng chống đối việc xây dựng các công trình này mà ngay cả những cơ quan phi chánh quyền quốc tế NGO’s, các tổ chức xã hội dân sự trong và ngoài khu vực Mekong cũng đã mạnh mẽ lên tiếng phản đối các đề án thủy điện này.
Bất chấp những nguồn phản đối nêu trên và những ý kiến đóng góp phê phán của các chuyên gia và báo cáo “Đánh giá Chiến lược Môi trường” kêu gọi đình chỉ xây dựng chuỗi 11 đập trong khỏang thời gian 10 năm, chánh phủ Lào vẫn ngang nhiên tự động tiến hành xây đập thủy điện Xayaburi, mặc dù chưa đạt được sự đồng thuận với Cao Miên và Việt Nam.
Việc làm này của Lào là một hành động vi phạm thỏa hiệp đã được ghi rõ trong nội quy của Ủy Hội Sông Mekong: Quy Trình “Thông Báo, Tiền Tham Khảo và Ưng Thuận”- PNPCA. Động thái này của chánh phủ Lào sẽ tạo ra một tiền lệ để Lào và Cao Miên trong tương lai thản nhiên xây tiếp các đập còn lai. Thật thế Lào đã hoàn tất công việc chuẩn bị xây tiếp đập Pak Beng ở Bắc Lào và đập Don Sahong ở Nam Lào nơi giáp ranh với Cao Miên.
Điếu đáng phẫn nộ hơn là trước tình trạng này, Ban Bí Thư của Ủy Hội Sông Mekong, lại hoàn toàn im hơi lặng tiếng mặc dù đã có sẵn trong tay:
* những tài liệu kỹ thuật nằm trong bản báo cáo “Đánh giá Chiến lược Môi trường” do Trung tâm Quốc tế Quản lý Môi trường (ICEM) cung cấp, sau khi cơ quan quốc tế này tiến hành các chương trình nghiên cứu về những tác động tiêu cực do 11 đề án thủy điện gây ra trên sản lượng cá/sự di chuyển của cá lên xuống dòng sông, sự vận chuyển phù sa, phẩm chất của nguồn nước, khả năng tồn tại của hệ thủy sinh, tiềm năng sản xuất nông nghiệp và cuộc sống của người dân trong lưu vực.
* khuyến cáo của ICEM :
- Tất cả những quyết định về 11 đề án thủy điện cần được đình hoãn 10 năm để tiếp tục nghiên cứu đánh giá về những tác hại tiềm tàng chưa biết rõ của chuỗi 11 đập này;
- tuyệt đối không được dùng dòng chính sông Mekong như một thí điểm để thu thập các dữ liệu giúp cải thiện hay hoàn chỉnh kỹ thuật xây dựng đập thủy điện trên dòng chính các con sông.
RFI : Trong cuộc gặp gỡ đó, các ông đã đưa ra những đề xuất gì về vấn đề này và phản ứng của Ngoại trưởng Úc ra sao?
TS Huỳnh Long Vân : Được biết chánh phủ Úc đã từng bày tỏ quan điểm tán thành nội dung bản báo cáo “Đánh giá Chiến lược Môi trường” kể cả khuyến cáo của ICEM nên chúng tôi, Nhóm NCVHĐNCL Úc châu hoan nghênh lập trường nêu trên của chánh phủ Úc và đồng thời đề nghị với NT Bob Carr :
- Yêu cầu ban Bí Thư Ủy Hội Sông Mekong phải bày tỏ thái độ phản đối với chánh phủ Lào, vì việc xây dựng các đập thủy điện này sẽ gây ra những tác hại cho khu vực hạ lưu và điều này hoàn toàn đi ngược lại chủ trương phát triển bền vững khu vực mà Ủy Hội Sông Mekong đề ra.
- Trực tiếp yêu cầu chánh phủ Lào, vì quyết định của chánh phủ Lào đơn phương tiến hành công trình Xayaburi trong khi chưa đạt được sự đồng thuận của hai quốc gia thành viên MRC là một hành động vi phạm quy ước PNPCA của MRC, hãy đình chỉ tức khắc công trinh xây đập thủy điện Xayaburi và để cho kế hoạch nghiên cứu bổ túc được tiến hành như đã được Hội đồng Bộ Trưởng 4 quốc già thành viên đồng ý vào cuối năm 2011.
NT Bob Carr tỏ ra rất quan tâm với đề nghị này; ông đã tiếp nhận và hứa sẽ chuyển tài liệu chúng tôi đệ trình đến cơ quan ngoại viện của Úc (Ausaid) điều nghiên. Ông có nhắc lại chính ông ngày trước cùng các ông Bob Hawke, Mick Young thành lập phong trào vận động thành công chống lại đề án thủy điện Franklin ở tiểu bang Tasmania, Úc châu; ngoài ra ông còn bày tỏ nhận thức là ngày nay nhờ hiểu biết được những tác hại trên môi trường mà các đập thủy điện gây ra nên các đập thủy điện thay vì xây thêm, được dần dần tháo bỏ.
RFI : Nhóm NCVHDNCL cũng đã đề cập đến tình trạng của ngành giáo dục của vùng châu thổ ĐBCLVN. Thực trạng ở vùng này hiện nay ra sao ?
TS Huỳnh Long Vân : Thực trạng tồi tệ của ngành giáo dục ở vùng châu thổ ĐBCLVN là mối quan tâm đặc biệt từ lâu của LS Lưu Tường Quang và GS TS Trần Thạnh, cả hai đã thường xuyên đóng góp bài vở cho Tập san NCVHĐNCL. Hôm nay thay mặt LS Lưu Tường Quang và GSTS Trần Thạnh, tôi trình bày đề nghị của hai anh ấy với NT B. Carr.
Thưa quý vị,
Trên thế giới ngày nay, phát triển kinh tế phải đi đôi với đầu tư phát triển khả năng của nguồn nhân sự. Tuy nhiên theo thống kê của CHXHCNVN năm 2006 và một tài liệu nghiên cứu khác vào năm 2011 thì số trẻ em vùng ĐBCLVN ghi danh theo học cấp Tiểu học (t#85.6%) và Trung học (cấp2 #69,9% và cấp3 # 44,4%) rất thấp so với các vùng đô thị khác ở VN (t# 91,3%; cấp2 # 85,3% và cấp3  #69,5%) và tỷ lệ bỏ học rất cao (hơn 33%); và theo những tính toán đơn giản thì có trên 80% trẻ em khi ra đời, không có tay nghề; đây là một hình ảnh đáng được báo động.
Trong khi tại Hà Nội và Sài Gòn có các trường Trung học quốc tế như Trung học Taylor, Trung học Việt-Đức và Đại học thì có Đại học Kinh Tế Fullbright của Hoa Kỳ , Vietnamese-German University của Đức và Royal Melbourne Institute of Technology của Úc, ĐBCLVN chưa có được một cơ sở tương tự, vì thế một Trung Tâm Giáo Dục với trình độ giảng dạy theo tiêu chuẩn quốc tế rất cần thiết cho sự phát triển vùng đất miền Tây, trước hết khuyến khích trẻ em theo học đông đảo hơn đồng thời giúp nâng cao kỹ năng của người dân địa phương, yếu tố cần thiết cho phát triển kinh tế.
Giáo dục giúp cải tiến xã hội nhưng cũng là một dạng của “sức mạnh mềm” góp phần cho tiến trình dân chủ hóa VN, vì thế LS Lưu Tường Quang và GS TS Trần Thạnh đề nghị chánh phủ Úc:
Xây cho con em của người dân ĐBCLVN một “Trung Tâm Giáo Dục Phổ Thông” tại Cần Thơ, khởi đầu với cấp Tiểu học và sau đó tiến dần đến Trung học; những học sinh của Trung Tâm, sau khi tốt nghiệp cấp 3 có thể theo đuổi chương trình Đại học ở Úc hay các quốc gia phát triển khác trên thế giới và thành phần xuất sắc sẽ được chánh phủ Úc cấp học bổng sang Úc du học.
Ngoài ra Trung Tâm Giáo dục Phổ Thông này cũng sẽ góp phần nâng cao nền giáo dục vùng châu thổ ĐBCLVN qua những trao đổi với các cơ quan giáo dục địa phương học trình, giáo án và phương pháp giảng dạy từ đó giúp loại bỏ được lối học từ chương chậm tiến và lâu đời trong xã hội VN; trẻ em không bị nhồi nhét bởi những tư tưởng chánh trị và có được những tư duy độc lập, vững chắc.
Chúng tôi nghĩ đề nghị này không vượt quá khả năng của chánh phủ Úc vì Úc đã thực hiện một chương trình tương tự cho Indonesia qua kế hoạch viện trợ 5 năm 2011-2016. Văn bản mô tả chi tiết đề nghị này cũng được trao cho NT Bob Carr chung với tài liệu về sông Mekong
Nhìn chung, cuộc hội kiến với NT Bob Carr là buổi làm việc thành công vì chúng tôi đạt được những mục đích đề ra. Sự kiện ông đồng ý có thêm cuộc gặp gỡ với chúng tôi lần thứ hai trong khoảng thời không lâu so với buổi hội kiến trước đây, cho thấy mối quan tâm của ông đối với sinh hoạt của Cồng đồng người Việt tự do và các vấn đề chánh trị, nhân quyền ở Việt Nam cũng như các lãnh vực xã hội, môi trường, giáo dục, phát triển kinh tế của khu vực hạ lưu Mekong và ĐBCLVN.
Vì thế trong dịp gặp gỡ với NT Bob Carr sắp tới, chúng tôi sẽ nêu lên một thông tin trong bản “Thông cáo chung Việt Mỹ”, sau khi cuộc hội đàm giữa TT Obama và Ông Trương Tấn Sang CT Nước CHXHCNVN kết thúc, là Hoa Kỳ và Việt Nam đồng ý tiếp tục theo đuổi kế hoạch “Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong Lower Mekong Initiative” mà trước đây vào năm 2009 NT Hillary Clinton đã đề xướng, và hai bên sẽ hợp tác để thúc đẩy đối thoại giữa các quốc gia trong lưu vực nhằm bảo đảm sự toàn vẹn và phát triển bền vững của châu thổ ĐBCLVN và từ đó sẽ đề nghị NT Bob Carr, nếu có thể, hai Bộ Ngoai Giao Úc và Hoa Kỳ phối hợp làm áp lực với chánh phủ Lào đình chỉ công trính Xayaburi.
RFI : Cảm ơn Tiến sĩ Huỳnh Long Vân
TS Huỳnh Long Vân : Cám ơn tất cả quý thính giả đã theo dõi phần trình bày của tôi, kính chào quý vị và Thanh Phương.

tags: Lào - Mêkông - Môi trường - Phỏng vấn - Thủy điện - Úc - Việt Nam

 

http://www.viet.rfi.fr/viet-nam/20130801-uc-tri-thuc-nguoi-viet-van-dong-chinh-phu-ngan-chan-du-an-dap-xayaburi

Tuy Lào đã sửa đổi, đập Xayaburi vẫn gây tác hại cho Việt Nam

Thứ tư 05 Tháng Mười Hai 2012

Tuy Lào đã sửa đổi, đập Xayaburi vẫn gây tác hại cho Việt Nam

Nghe (15:58)

Thêm vào danh mục của tôi

Tải về

Embed

Nơi xây dựng đập thủy điện Xayaburi trên dòng chính sông Mêkông, khúc chảy qua Lào

DR/ International Rivers

Thanh Phương

Vào tháng 12/2011, Hội đồng Bộ trưởng của bốn quốc gia thành viên Ủy hội Sông Mekong đã đồng ý đình hoãn kế hoạch xây đập Xayaburi của Lào để nghiên cứu bổ sung nhằm tìm hiểu thêm về những tác động tiêu cực mà Xayaburi và chuỗi 11 đập thủy điện dự định xây trên hạ lưu Mekong có thể gây ra trên môi trường và sản xuất nông ngư nghiệp trong vùng.

Trong suốt thời gian qua, Lào luôn luôn tuyên bố hợp tác với các quốc gia láng giềng và đình hoãn công trình Xayaburi, tuy nhiên trong thực tế, Viêng Chăng đã âm thầm tiến hành xây dựng theo dự định.
Ngày 05/11/12 vừa qua, ông Viraphonh Viravong, Thứ trưởng Bộ Năng lượng của Lào cho biết là những quan ngại của các quốc gia láng giềng, đặc biệt là của Cam Bốt và Việt Nam về những tác động tiêu cực của dự án Xayaburi có tính loan toả xuyên biên, đã được chính phủ Viên Chăng đáp ứng bằng cách điều chỉnh phần thiết kế của công trình.
Ông Viravong cho biết thêm là đập thủy điện Xayaburi sẽ được xây dựng dựa trên kỹ thuật toàn hảo hiện đại nhất và là loại đập tràn “run-of-river” không có hồ chứa nước lớn nên không tích lủy phù sa, các loài cá sẽ di chuyển tự nhiên lên xuống dòng sông và đảm bảo không gây ra những tác động tiêu cực có tính loan tỏa xuống Biển Hồ và châu thổ đồng bằng Cửu Long. Lễ động thổ khởi công xây dựng đập Xayaburi đã được tổ chức ngày 07/11/12 và đánh dấu với công tác chuyển dòng nước để bắt đầu xây dựng phần đầu (nằm ở phía bên phải của dòng sông) của công trinh thủy điện.
Sau khi Lào tuyên bố như trên thì hai quốc gia Việt Nam và Cam Bốt đã dịu giọng và tỏ ra không còn chống đối dự án Xayaburi nữa. Về phía Cam Bốt, ngày 06/11/12, thủ ướng Hun Sen tuyên bố ủng hộ công trình Xayaburi với điều kiện không gây thiệt hại cho dòng sông và Cam Bốt. Về phía Việt Nam, ngày 08/11/12, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao chỉ thông báo: “....Chính phủ Lào quyết định khởi công xây dựng thủy điện Xayaburi sau khi đã điều chỉnh thiết kế của công trình để giảm thiểu tác động đối với hạ du và trong quá trình xây dựng, nếu phát hiện công trình gây tác hại lớn sẽ dừng ngay dự án”.
Thái độ nói trên của hai chính phủ Việt Nam và Cam Bốt đã gây bất ngờ cho các tổ chức bảo vệ môi trường. Từ Sydney, tiến sĩ Huỳnh Long Vân, thuộc Nhóm Nghiên cứu Văn hóa Đồng Nai Cửu Long Úc châu, trả lời phỏng vấn RFI Việt ngữ:

Tiến sĩ Huỳnh Long Vân, Sydney 28/11/2012 Nghe (13:51)

RFI: Xin kính chào tiến sĩ Huỳnh Long Vân. Trước hết, theo ông biết, trên thực tế, Lào có thật sự đã thực hiện những nghiên cứu cần thiết về những tác động của đập Xayaburi hay không?
Tiến sĩ Huỳnh Long Vân: Mekong là dòng sông quốc tế chảy qua Vân Nam (Trung Quốc), Thái Lan, Lào, Cao Miên và Việt Nam. Trong nhiều năm qua Trung quốc đã tiến hành kế hoạch xây chuỗi những đập thủy điện khổng lồ trên dòng chính sông Lancang với 4 đập đã đưa vào sử dụng và 4 đập khác hoặc đang xây hay nằm trong kế hoạch. Ở vùng hạ lưu, MRC cũng đã lên kế hoạch xây trên dòng chính 11 đập thủy điện, trong đó có đập Xayaburi. Ngoài ra trên các phụ lưu hiện có 15, đến năm 2015 sẽ có thêm 26 đập khác và đến năm 2030 tổng số đập thủy điện trên các phụ lưu Mekong là 71.
Khi công tác xây dựng đập Xayaburi hoàn tất, đoạn sông dài 60-90km ở phần trên con đập, vốn có chiều sâu khoảng 5m, sẽ trở thành hồ chứa nước với chiều sâu trung bình 30m và ở đó, tốc độ của dòng chảy sẽ giảm từ 1m/sec xuống còn 0.1m/sec; điều này làm cho phù sa đọng lại dọc theo hai bờ hồ. Bằng chứng hiển nhiên cho thấy đập Xayaburi làm tích tụ phù sa là chính trong thiết kế của đập Xayaburi có hệ thống xả thải phù sa gồm 4 bộ cửa sổ kép và theo báo cáo kỹ thuật của MRC thì sau 30 năm vận hành, đập Xayaburi sẽ mất 60% năng suất vì phù sa lắng đọng trong hồ chứa.
So với các đập thủy điện của Trung Quốc ở thượng nguồn Mekong, giử lại 45% tổng khối lượng phù sa, khối lượng phù sa đập Xayaburi giử lại ít hơn, tuy nhiên cùng với chuỗi 10 con đập khác dự định xây trên dòng chính và các đập ở các phụ lưu, thì Xayaburi sẽ góp phần giữ lại 25% lượng phù sa nguyên thủy của dòng sông; đây là một thất thoát to lớn, ảnh hưởng đến tính phì nhiêu của vùng đất hạ lưu.
Trong thực tế, Lào chưa hề thực hiện những nghiên cứu có tính tổng thể cần thiết nêu trên và chỉ dựa vào những đề nghị của công ty Phần Lan Poyry và công ty Pháp CNR, để từ đó kết luận đập Xayaburi sẽ không gây ra những tác động nguy hại cho môi sinh và không lan tỏa xuống hạ nguồn.
RFI: Còn về sự hoán trú của các loài cá, dự án đập Xayaburi được sửa đổi sẽ còn gây tác hại hay không?
Tiến sĩ Huỳnh Long Vân: Trước hết, về hoán trú của cá từ hạ nguồn lên thượng nguồn, Lào cho rằng, dựa trên kỹ thuật tân tiến, đập Xayaburi sẽ được thiết kế với những đường dẫn cá đặc biệt (fish passage) giúp đa số các loài cá di chuyển qua đập.
Đường dẫn cá của đập Xayaburi là “hệ thống hoán trú bực thang” (fish ladder), hệ thống này đầu tiên được phác hoạ giúp cho loài cá salmond di chuyển qua các đập thủy điện ở Columbia, Canada và phương tiện này sau đó đã được trắc nghiệm với đập thủy điện Pak Mun ở Thái Lan nhưng tỏ ra không hiệu quả. Vì thế các chuyên gia về cá đưa ra một số đề nghị bổ túc như sau:
* hệ thống hoán trú cần được làm rộng ra vì sông Mekong có lượng cá rất lớn, dài hơn để giảm bớt độ dốc duy trì năng lượng của cá và chiều cao của các bực thang phải được giảm bớt, vì cá sông Mekong có kích thước nhỏ.
* thiết lập hệ thống hoán trú dọc theo hai bên bờ cũng như ở giữa dòng sông.
* hệ thống hoán trú cần có nhiều “cửa vào” và thiết lập ở nhiều độ sâu và vị trí khác nhau để đón nhận tất cả các loài cá dù sống trên mặt, giữa dòng, ở đáy sông hay các chổ trũng.
* gia tăng tốc độ dòng chảy bên trong hệ thống hoán trú để “tiếp sức” cho cá phóng vọt các bực thang dể dàng và di chuyển lên thượng nguồn.
Ngoài ra còn đề nghị tìm cách biến chế để ô thuyền di chuyển tàu bè qua đập, có thêm chức năng áp tải các loài cá qua đập (navigation lock/fish lock).
Tuy nhiên, các chuyên gia này tỏ ra không lạc quan và cho rằng dù tất cả những khuyến cáo trên được thực hiện, cũng không thể lấy đó làm bảo đảm là một số lớn các loài cá sẽ hoán trú lên thượng nguồn, vì đến nay khoa học và kỹ thuật vẫn chưa tìm ra một giải pháp hữu hiệu dành riêng cho các loài cá của sông Mekong.
Về hoán trú từ thượng nguồn xuống hạ nguồn, nước trong hồ chứa chảy chậm, khiến cho trứng và các loài cá con không thể di chuyển xuống hạ nguồn kịp thời và thêm vào đó một số sẽ bị hủy diệt khi trôi vào các tổ máy phát điện.
Sau khi đập được xây, các vùng trú ngụ thiên nhiên trong đoạn sông phía thượng nguồn, như mõm đá, vực, vùng đất ngập, sẽ biến mất vì đoạn sông trở thành hồ chứa nước, không còn là những nơi thích hợp cho trú ẩn, sinh sản và tăng trưởng của một số loài cá, vì nhiệt độ của nước trong hồ thay đổi theo chiều sâu.
Toàn thể 6 đập thủy điện ở thượng Lào trong đó có đập thủy điện Xayaburi sẽ hủy diệt từ 23 đến 100 giống cá, tương đương với khối lượng 150 ngàn tấn/năm, do diện tích của khu vực hoán trú bị giảm đi 36%.Vì Xayaburi được xây đầu tiên nên tác hại gây ra sẽ đáng kể nhứt.
RFI : Về phẩm chất của nguồn nước ở hạ nguồn sông Mekong thì tác động của đập Xayaburi ra sao?
Tiến sĩ Huỳnh Long Vân: Như đã trình bày ở phần trên, đập Xayaburi biến dòng nước tự nhiên chảy nhanh, với tốc độ thay đổi theo mùa, trở nên gần như không chuyển dịch trong hồ chứa; ở hạ nguồn các máy phát điện vận hành suốt ngày đêm với số turnbines hoạt động có thể thay đổi từ 1 đến 10, như thế sẽ làm cho mực nước trong hồ chứa và ở hạ nguồn thay đổi thường xuyên mỗi ngày, lên xuống khoảng 5m; điều này đã nhân thấy ở đập thủy điện Thác Yali của Việt Nam.
Hồ chứa của xây đập Xayaburi có diện tích 49 km2, nước sẽ phủ ngập và hủy diệt cây cỏ dọc hai bờ của đoạn sông dài 60-90km; hủy diệt cây cỏ sẽ làm cho nguồn nước trong hồ cạn kiệt dưỡng khí trong khoảng thời gian vài thập niên điều này dẫn đến sự giảm sút phẩm chất của dòng nước ở hạ nguồn trong một thời gian rất dài.
Theo ước tính của giới chuyên gia của MRC thì diện tích cây cỏ bị phủ ngập là 2000 hectare, trong khi bản đánh giá của Lào là 21 hectare, tức là 100 lần ít hơn; đây là một sai trái khác của Lào, ngụy tạo các dữ kiện để phủ nhận những tác hại thực sự gây ra bởi con đập.
Trên đây là những tác động tiêu cực mà đập thuỷ điện Xayaburi gây ra cho môi sinh và điều chỉnh thiết kế sẽ không hoàn toàn loại hẳn được.
RFI: Ông nhận định thế nào về thái độ của Việt Nam, dường như không còn chống dự án Xayaburi?
Tiến sĩ Huỳnh Long Vân: Tin hai chánh phủ Cao Miên, Việt Nam thay đổi lập trường, không còn chống đối công trình Xayaburi như trước, gây sửng sốt và thất vọng cho cư dân trong lưu vực Mekong và giới bảo vệ môi trường.
Theo định nghĩa của Goodland 1997, thủy điện “run-of-river“ không có đập ngăn sông, không có hồ chứa, cũng như không làm thay đổi dòng chảy tự nhiện của con sông và điện phát ra từ các turnbines đặt ở đáy sông hay nằm dưới mặt nước và theo định nghĩa của Hill & Hill 1994, thuộc Điên lực Pháp, thì thủy điện run-of-river có hồ chứa nước rất nhỏ và thời gian hồ được làm đầy không quá 2 tiếng.
Qua hai định nghĩa trên, đập thủy diện Xayaburi với chiều ngang 830m, chiều cao 49m và hồ chứa trải dài 60-90km có dung tích 225 triệu m3; với dòng chảy trung bình 3900m3/sec hồ chứa sẽ được làm đầy trong 16 tiếng, như thế không thuộc loại ‘run-of-river”, một nhãn hiệu mang tính thân thiện với môi trường mà Lào cố tình thêu dệt cho con đập từng gây nhiều tranh cải này.
Ở đây ông Viravong đã sử dụng thuật chơi chữ để “che mắt và bịt miệng dư luận” về những tác động tiêu cực của đập Xayaburi và trước chủ tâm đánh lạc hướng quần chúng này, chúng ta thử hỏi tại sao MRC, với đầy đủ thành phần chuyên viên, lại không trình bày trước công luận những nhận định của họ về giá trị thật sự của công tác điều chỉnh thiết kế công trình Xayaburi và tại sao MRC, với chủ trương phát triển bền vững khu vực Mekong, lại lặng tiếng trước quyết định xây đập Xayaburi của Lào, để sông Mekong giờ đây trở thành “nơi trắc nghiệm” cho một số giả thuyết về thiết kế và xây dựng đập thủy điện? Điều này hoàn toàn đi ngược lại khuyến cáo của báo cáo “Đánh giá chiến lược về môi trường SEA” của “Trung tâm quốc tế quản lý môi trường” ICEM Australia; khuyến cáo này đã từng được MRC nhiệt liệt tán thành và phổ biến rộng rải trong quần chúng bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau.
Ảnh hưởng của địa chánh trị và tập đoàn tài chánh
Vì sao thỏa thuận vào tháng 12/2011 giữa 4 quốc gia thành viên Ủy hội Sông Mekong, yêu cầu chánh phủ Nhật trợ giúp tiến hành những nghiên cứu bổ túc, lại không được thực hiện? Phải chăng đó chỉ là một “chiến thuật trì hoãn” để các phe nhóm có thời gian mặc cả ở hậu trường và liệu địa chánh trị, cùng lợi ích của các tổ chức tài chánh quốc tế, có chi phối đến quyết định tiến hành xây đập thủy điện Xayaburi không?
Khu vực Mekong giờ đây được phát triển và thay đổi rất nhanh chóng, nhưng phần lớn dưới những ảnh hưởng từ bên ngoài, như chủ trương bành trướng thế lực trong vùng Đông Nam Á của các đại cường và sức mạnh của tiền tệ. Nhật Bản và Ngân hàng phát triển Á châu, trong kế hoạch phát triển Tiểu vùng Mekong Mở rộng GMS, đã và đang hổ trợ kế hoạch thiết lập cho toàn vùng một mạng lưới điện cao thế với nguồn điện năng cung cấp từ thủy điện của hai sông Irrawaddy (Miến Điện) và Mekong; trong khi đó Lào đang theo đuổi tham vọng trở thành “ Bình phát điện siêu năng vùng Đông Nam Á”.
Xayaburi chỉ là một “mắc” của chuỗi các đập thủy điện trong khu vực GMS và xây đập thủy điện Xaburi là bước đầu trên đường thực hiện kế hoạch khai thác tổng thể thủy điện vùng hạ lưu Mekong của MRC, từ nay đến năm 2030. Xayaburi là tiền lệ để 10 đập khác được xây tiếp. Tthực thế, Lào vừa hoàn tất công việc chuẩn bị cho đề án thủy điện Pak Beng ở phía Bắc Luang Prabang, và công trinh này sẽ do công ty Trung Quốc Datang International xây dựng. Thêm vào đó phần nghiên cứu khả thi cho đề án Don Sahong tại thác Khone ở biên giới Lào và Cao Miên cũng đã kết thúc.
RFI: Trước tình hình đó, quan điểm của Nhóm Nghiên cứu Văn hóa ĐNCL Úc châu là như thế nào?
Tiến sĩ Huỳnh Long Vân: Là những công dân Úc gốc Việt, được sinh ra và trưởng thành ở vùng đất miền Tây Nam phần Việt Nam, chúng tôi muốn biết vì sao trong nhiều năm qua Úc châu đã dùng tiền thuế thu của dân, trước tiên để hỗ trợ những chương trình phát triển kinh tế/giảm nghèo trong châu thổ đồng bằng Cửu Long VN (công trình xây cầu Mỹ Thuận, cầu Cao Lãnh, và gần đây với chương trình viện trợ nghiên cứu khoa học CLUES giúp đồng bằng sông Cửu Long đối phó, thích ứng và phát triển bền vững trước những thách thức của biến đổi khí hậu toàn cầu) và kế đến là cùng với một số quốc gia khác tài trợ cho hoạt động của Ủy hội Sông Mekong, nhưng đứng trước quyết định Lào thực hiện một công trình có khả năng làm đổ vỡ kế hoạch giảm nghèo này của Úc, thì chánh phủ Úc lại chọn thái độ im lặng?
Về phía nhà cầm quyền VN, chúng tôi ước mong giới hữu trách quan tâm nhiều hơn đến cuộc sống của người dân miền Tây trong những thương thảo sắp tới về sử dụng nguồn tài nguyên nước sông Mekong, đừng để những bần dân này tiếp tục gánh chịu thêm thiệt thòi, vì châu thổ đồng bằng Cửu Long VN đã góp phần to lớn cho nền kinh tế của xứ sở, nhưng hiện vẫn còn tồn tại nhiều bất công xã hội, với số người nghèo cao nhứt toàn xứ (ngoại trừ đồng bào thiểu số), số con em học sinh bỏ học rất cao và trong tương lai phải đối đầu với những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu.
Nhân đây, chúng tôi xin mạn phép nhắn gởi đến quốc gia làng giềng xứ chùa Tháp, là trong ván cờ thủy điện Mekong, Tonle Sap có chung số phận với đồng bằng Cửu Long. Trước đây ông hoàng Sihanouk đã sai lầm theo chân Bắc Kinh, sản sinh ra Khmer Đỏ để chính chế độ này tàn sát cả triệu người dân Khmer và ngày nay nếu ông Hun Sen lại nối tiếp đường lối ngoại giao này của ông cựu hoàng, ve vuốt ủng hộ âm mưu bá quyền của Trung Quốc nhằm kiểm soát sông Mekong, thì đầu tiên nguồn thủy sản dồi dào của Biển Hồ sẽ bị hủy diệt, khiến cho thêm hàng triệu người Miên bị đói rách, trước khi thảm họa xảy đến cho Việt Nam.
Những tác động tiêu cực có tính tích lủy và lan tỏa xuống hạ nguồn, gây ra bởi đập Xayaburi và chuỗi các công trình khác, sẽ đe dọa nền an ninh lương thực của VN và thế giới cũng như tạo ra muôn ngàn khó khăn cho khoảng 20 triệu đồng bào trong châu thổ ĐBCL VN. Tuy nhiên, hoàn cảnh thực tiển hiện nay cho thấy, mục đích của các cơ quan bảo vệ môi trường, các tổ chức phi chánh quyền NGO’s, những nhóm xã hội dân sự và của riêng Nhóm NCVHĐNCL nhằm vận động cho sự phát triển bền vững và bảo tồn những giá trị văn hoá của khu vực Mekong, ngày càng trở nên khó khăn và vô cùng thách thức.
RFI: Xin cám ơn tiến sĩ Huỳnh Long Vân.

http://www.viet.rfi.fr/viet-nam/20121126-tuy-lao-da-sua-doi-dap-xayaburi-van-gay-tac-hai-cho-viet-nam