Cho dù chính quyền của tổng thống Obama trong nhiệm kỳ
đầu đã cố gắng xây dựng quan hệ với Trung Quốc, căng thẳng và hiểu
lầm vẫn nhiều lần xảy ra giữa hai bên.
Nhiều vụ đụng chạm bắt nguồn từ thái độ hành xử ngày càng hung
hăng của Trung Quốc tại Biển Đông.
Gần như tuần nào các tờ báo ở Á châu cũng tường thuật về những
lời lẽ đao to búa lớn xung quanh các quần đảo đang tranh chấp, hay hoạt
động ngang ngược của tàu thuyền từ một trong các tổ chức hàng hải
của Trung Quốc.
Khi tìm cách giải thích sự gia tăng thái độ hùng hổ của Trung
Quốc, các phân tích gia thường chú ý tới cách dẫn giải luật biển
quốc tế theo ý mình của người Trung Quốc, cũng như việc B́ắc Kinh
không muốn nhượng bộ quyền lợi trên biển, đặc biệt trong bối cảnh đối
nội có nhiều vấn đề.
Một số khác thì chú ý tới các nguồn lợi trước mắt từ tài nguyên
dầu khí tại các vùng biển đang tranh chấp.
Tuy nhiên, chưa ai chú ý tìm cách lý giải phản ứng ngày càng gay
gắt của Trung Quốc trước hiện diện của hải quân nước ngoài ở các khu
vực gần Trung Quốc.
Tầm quan trọng của Biển Đông
Biển Đông không chỉ là một trong những con đường giao thương bận rộn
nhất thế giới, mà còn là nơi Trung Quốc đặt căn cứ tàu ngầm của
mình ở Tam Á thuộc Hải Nam.
Hoa Kỳ, với các trang thiết bị chống tàu ngầm hiện đại cũng như
đội tàu hải dương học được triển khai rộng trong khu vực, làm cho Bắc
Kinh có cảm tưởng rằng Chú Sam luôn luôn nhòm ngó cơ sở hạt nhân của
Trung Quốc.
Khi các nhà hoạch định chiến lược hải quân của Trung Quốc thảo
luận về môi trường hàng hải, họ nói về tình trạng luôn luôn phải đối
đầu.
Đề cập tới mạng lưới các đồng minh ngày càng mở rộng của Mỹ tại
khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương, các chính trị gia Trung Quốc lo ngại
rằng hải quân Trung Quốc có thể bị gài bẫy ngay trong vùng biển lân
cận, mà họ tính là từ Nhật Bản xuống tới Indonesia.
Điều đó dẫn tới quan ngại rằng hải quân Mỹ có thể phát hiện và
vô hiệu hóa sức mạnh dưới mặt nước của Trung Quốc ngay trong giai đoạn
đầu tiên của xung đột nếu xảy ra.
Điều này giúp giải thích tại sao Trung Quốc lại hết sức dè chừng
trước các hoạt động quân sự của nước ngoài ở Biển Đông.
Không phải ngẫu nhiên mà một trong các vụ đối đầu gay cấn nhất
giữa hải quân Mỹ và Trung Quốc lại xảy ra ngay gần đảo Hải Nam.
Hay vụ phi cơ do thám Mỹ chạm trán chiến đấu cơ Trung Quốc được đặt
tên là khủng hoảng Ep-3 cũng xảy ra khi máy bay của Mỹ bị cáo buộc
đang quan sát công việc phát triển cơ sở hạ tầng hải quân của Trung
Quốc.
Vụ tàu Impeccable cho thấy thái độ của Trung Quốc trước
các hoạt động ở Biển Đông
Tương tự, vụ tàu USNS Impeccable của Hoa Kỳ bị năm tàu Trung Quốc gây
hấn xảy ra cách đảo Hải Nam khoảng 70 hải lý.
Về mặt công khai, Trung Quốc phản đối hoạt động quân sự của nước
ngoài trogn phạm trù chủ quyền lãnh thổ. Tuy nhiên bên trong, các chính
trị gia Trung Quốc thừa nhận là có khía cạnh hạt nhân.
Khi nói chuyện với một cựu quan chức Trung Quốc, tôi được biết rằng
"tuy các vấn đề về lãnh thổ rất quan trọng, quan ngại lớn nhất của
chúng tôi bây giờ là khả năng phòng thủ trên biển trong tương lai".
Người này mô tả việc ngư dân Trung Quốc gần đảo Hải Nam được khuyến
khích kéo thiết bị của tàu hải dương Mỹ và bán lại cho chính
quyền.
Tất nhiên những trò ở trên không mới và cũng không sai pháp luật
nếu như nó xảy ra trong vùng biển quốc tế.
Thời kỳ Chiến tranh Lạnh, tàu Mỹ và Liên Xô thường xuyên có các phi
vụ thu thập tin tình báo, nhiều khi khá gần bờ biển của nhau.
Lúc đó nhiều nhà quan sát Hoa Kỳ lo sợ rằng làm như vậy có thể
gây hiểu lầm và dẫn tới thảm họa hạt nhân.
Rồng trong vùng biển hẹp
Không giống như Liên Xô làm công việc của mình tại các vùng biển
vắng Barents và Okhotsk, Trung Quốc nay đặt căn cứ tàu ngầm hạt nhân
ngay chính giữa vùng biển tàu bè qua lại nhộn nhịp nhất thế
giới.
Địa điểm này không lấy gì làm lý tưởng. Người Trung Quốc thực ra
không có nhiều lựa chọn khi tìm cơ sở chiến lược tại các vùng biển
gần.
Tại đó đang có hàng loạt các quốc gia vốn đang quan sát sự trỗi
dậy cùng sự hung hăng trên biển của Trung Quốc một cách cảnh giác và
lo lắng.
Giống như một con rồng chỉ được vẫy vùng trong bồn tắm, tham vọng
hải quân của Trung Quốc quả thực quá to lớn cho ranh giới địa lý hạn
hẹp của nước này.
"Giống như một con rồng chỉ được vẫy
vùng trong bồn tắm, tham vọng hải quân của Trung Quốc quả thực quá to
lớn cho ranh giới địa lý hạn hẹp của nước này."
Đây một phần nào giải thích cho sự cứng rắn ngày càng gia tăng của
Trung Quốc trong tranh chấp ở Biển Đông.
Nhằm bảo vệ tốt hơn các cơ sở quan trọng của mình, Trung Quốc đang
thiết lập một chuỗi các trạm quan sát biển xung quanh đảo Hải Nam.
Khống chế được khu vực từ quần đảo Hoàng Sa tới quần đảo Trường
Sa phía nam sẽ giúp Trung Quốc thực hiện tham vọng của mình một cách
dễ dàng hơn.
Cho tới cách đây không lâu, lực lượng tàu ngầm chiến lược của Trung
Quốc chưa được nước ngoài coi trọng lắm.
Loại tàu 0-92 lớp Hạ của nước này bị cho là quá cũ, quá ồn và
không có ý nghĩa gì ngoài việc tính biểu tượng. Một số quan sát viên
còn cho rằng tốt hơn cả là Trung Quốc nên dựa vào các hệ thống phòng
thủ trên đất liền.
Tuy nhiên những gì xảy ra mới đây cho thấy mọi việc có thể đang thay
đổi.
Trong phúc trình mới nhất tới Hạ viện Hoa Kỳ, Ủy ban Nghiên cứu
quan hệ Kinh tế và An ninh Mỹ-Trung cho hay Trung Quốc đang phát triển
loại tàu ngầm mới lớp Tấn, có chở hỏa tiễn đạn đạo JL-2 với tầm
che phủ 4.600 dặm.
Phúc trình đánh giá với loại này Bắc Kinh có thể tạo sức mạnh
phòng thủ khá liên tục trên biển. Có khả năng các tàu ngầm này sẽ
được đặt ở Hải Nam.
Chính quyền Obama nhiệm kỳ hai sẽ phải làm nhiệm vụ khó khăn là
giải quyết căng thẳng trong một khu vực không chỉ đang bất đồng về
lãnh thổ mà còn nhanh chóng trở thành điểm nóng về hạt nhân.
Iskander Rehman là chuyên gia nghiên cứu thuộc tổ chức
Carnegie Endowment for International Peace tại Washington
DC.