Đập thủy điện trong lưu vực sông Mekong: Lợi và hại? ... nhân vụ đập thủy điện ở Sanamxai miền Nam Lào bị vỡ đêm 23/7/2018

Đập thủy điện trong lưu vực sông Mekong: Lợi và hại?

Hà Tường Cát/Người Việt

July 30, 2018

Người Việt

Dân làng lội nước đi lánh nạn sau khi đập thủy điện ở Sanamxai miền Nam Lào bị vỡ đêm 23 Tháng Bảy, 2018, làm 5 tỷ mét khối nước quét sạch nhà cửa ở 7 ngôi làng, ít nhất 27 người chết, hàng trăm người mất tích và 6,500 người không nơi cư trú. (Hình: Getty Images)

Tai nạn vỡ đập Xe-Pian Xe-Namnoy ở Lào đầu tuần trước thể hiện mối hiểm họa lớn lao về an ninh của dân chúng sống trong lưu vực 800,000 km² sông của Mekong, nơi đã có hàng chục đập thủy điện  được xây dựng và hơn 100 dự án khác còn đang nghiên cứu triển khai.
Tạp chí National Geographic trong một bài viết về các đập thủy điện trên sông Mekong, thuật chuyện của Pumee Boontom, xã trưởng một ngôi làng nhỏ ở miền Bắc Thái Lan.
Ông này luôn luôn phải theo dõi tin thời tiết trên truyền hình Trung Quốc, vì khi có một trận mưa giông lớn bất ngờ, các đập nước trên thượng nguồn sông Mekong ở tỉnh Vân Nam phải xả bớt một khối nước khổng lồ để bảo đảm an toàn và những khu vực hạ lưu như làng ông sẽ không tránh khỏi ngập lụt. Trên nguyên tắc nhà chức trách Trung Quốc phải đưa ra cảnh báo, nhưng trong kinh nghiệm của ông xã trưởng, báo động ấy thường quá trễ hoặc hoàn toàn không có.
Theo lời ông Boontom, hai mươi năm trước chưa có các đập, nước sông lên xuống điều hòa theo mùa, còn bây giờ mực nước thay đổi đột ngột có thể gây ra lũ quét hay ngập lụt trong nhiều ngày. Dân làng vẫn sống bằng nghề đánh cá nhưng từ khi Trung Quốc xây dựng các đập làm môi trường sông thay đổi, số cá giảm đi và ngày nay nhiều ngư dân phải chuyển sang nghề nông, trồng bắp, đậu, thuốc lá,…
Mekong là con sông quốc tế dài 2,700 dặm chảy qua 6 quốc gia Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Cambodia và Việt Nam, mang các tên gọi khác nhau ở mỗi nước. Từ nguồn trên cao nguyên Tây Tạng đến cửa sông Cửu Long bên bờ Biển Đông ở Việt Nam, chiều dài của sông Mekong là 2,703 dặm, trong đó đoạn thượng lưu thuộc lãnh thổ tỉnh Vân Nam Trung Quốc dài 1,300 dặm có tên gọi là Lancang.
Vào thập niên 1960, cơ quan Phát Triển Quốc Tế (USAID) của Mỹ đã cổ vũ việc khai thác thủy điện ở hạ lưu vực sông Mekong để phát triển kinh tế cho các nước trong khu vực và hy vọng chống lại sự bành trướng của Cộng Sản.
Ở thời kỳ ấy, con người chưa có kiến thức đầy đủ về môi trường nên vẫn tưởng rằng xây các đập nước là giải pháp tuyệt hảo cho nông nghiệp cũng như sản xuất điện mà không tốn năng lượng. Nhưng chiến tranh trên bán đảo Đông Dương cản trở tiến hành mọi dự tính và đến khi có hòa bình thì người ta đã nhận ra là chưa chắc nên thực hiện các dự án đó.
Trong khi các quốc gia ở hạ lưu vực sông Mekong chưa làm được gì hơn thì từ cuối thế kỷ 20 Trung Quốc đã khởi đầu xây dựng một loạt những đập ở thượng nguồn thuộc tỉnh Vân Nam.
Bảy đập thủy điện đã hoàn thành hay còn đang xây dựng trên sông Lancang mỗi đập có công suất phát điện trên dưới 1,500 MW (MW=1 triệu watt). Đập thủy điện lớn nhất, Xiaowan (Tiểu Loan) có công suất thiết kế 4,200 MW, xây dựng từ 2002 đến 2010 với phí tổn $4 tỷ.  Xiaowan là đập bê-tông hình cung cao 292 mét, thứ nhì thế giới (Hoover Dam, chiếc đập nổi tiếng ở gần Las Vegas cao 221 mét).
Giới môi trường cho là những đập thủy điện trên sông Lancang ở Vân Nam tác hại nặng nề đến đời sống người dân Đông Nam Á. Ngư phủ Cambodia sẽ bắt được ít cá hơn và nông dân vùng đồng bằng sông Cửu Long sẽ phải dùng phân hóa học nhiều hơn vì phù sa bị chặn lại bởi các đập nước trong khi cư dân hữu ngạn sông Mekong ở Thái Lan có rủi ro về hạn hán và xâm thực.
Mặc dầu bị phản đối vì gây ra những hậu quả nguy hại ấy, Trung Quốc không thay đổi kế hoạch xây dựng các đập thủy điện trên sông Lancang ở Vân Nam, đồng thời Lào và Cambodia cũng xúc tiến thực hiện các dự án thủy điện trên sông Mekong và các phụ lưu của sông này. Lào là nước ít tài nguyên thiên nhiên, kiên quyết với kế hoạch khai thác nguồn thủy điện để bán điện cho các nước láng giềng trong đó 90% bán cho Thái Lan.

Lào huy động quân đội vào việc cứu trợ dân chúng trong vụ vỡ đập thủy điện. (Hình: Getty Images)

Lào có dự án xây dựng 9 đập thủy điện trên dòng chính sông Mekong và 7 đập thủy điện lớn ở các phụ lưu. Cambodia có 2 dự án đập thủy điện trên sông Mekong và 4 đập lớn ở các phụ lưu.
Thái Lan và Việt Nam cũng có những đập thủy điện trên các sông chảy vào sông Mekong, Thái Lan có 6 và Việt Nam có tới 10 đập thủy điện lớn nhỏ trên các sông Se San và Sre Pok, hai con sông trên vùng Tây Nguyên chảy vào sông Mekong. Đâp thủy điện thác Yali trên sông Sesan ở Tây Nguyên là nhà máy thủy điện lớn nhất mền Nam Việt Nam, với tổng công suất 720 MW (Đa Nhim 160 MW, Trị An 400 MW). Giống như nhiều dự án thủy điện khác, thủy điện Yali xây dựng cuối thập niên 1990, bị phê phán là thiếu nghiên cứu môi trường, đã gây ra lũ lụt và làm thiệt hại nguồn thủy sản Cambodia.
Cho đến bây giờ trên dòng chính của sông Mekong chưa có đập thủy điện nào được xây dựng hoàn thành. Lào mới chỉ có những nhà máy thủy điện hoạt động trên các phụ lưu của sông Mekong. Đập đầu tiên là trên sông Nam Ngum trong tỉnh Vientiane do Nhật trợ giúp xây dựng hoàn thành năm 1971. Theo số liệu của Bộ Năng Lượng và Hầm Mỏ, Lào hiện có 51 nhà máy thủy điện với tổng công suất phát điện lắp đặt là 7,000 MW.
Giữa năm 2006, Ủy Hội Phát Triển Hạ Lưu Vực Sông Mekong chấp thuận cho nghiên cứu dự án khả thi của kế hoạch xây 11 đập trên dòng chính của sông Mekong trong đó 7 trên lãnh thổ Lào 2 gần biên giới Lào-Thái Lan và 2 ở Cambodia.
Sau nhiều phản đối của Cambodia và Việt Nam cùng ý kiến từ các giới bảo vệ môi trường, mặc dầu mọi vấn đề chưa được giải quyết thỏa đáng, chính phủ Lào vẫn tự ý cho khởi công dự án đập Xayaburi vào cuối năm 2012. Ngân sách của dự án là $3.8 tỷ giao cho công ty Thái Lan CH Karnchang thực hiện.
Đập Xayaburi ở Thượng Lào là đập đầu tiên trên hạ lưu sông Mekong tiếp theo bậc thang 7 chiếc đập thủy điện ở Vân Nam. Đập Xayaburi dự trù có thể hoạt động từ 2020 với công suất thiết kế 1,280 MW.
Bán đảo Đông Dương thuộc khu vực Châu Á gió mùa, có mưa nhiều nên rất thích hợp cho việc khai thác thủy điện. Tổng cộng gần 200 dự án thủy điện đã xây dựng hay được trù liệu ở hạ lưu vực sông Cửu Long. Riêng tại Việt Nam hiện đang có 285 đập thủy điện lớn nhỏ, công suất từ hàng ngàn KW tới hàng trăm MW, đa số các công trình thủy điện nhỏ và vừa không có hồ chứa.
Tổng cộng các hồ chứa, thủy lợi và thủy điện, là 7,000 quy mô từ hàng ngàn đến nhiều tỉ mét khối nước. An toàn của các đập và hồ chứa nước ở Việt Nam là vấn đề rất đáng lo lắng do từ phẩm chất về  xây dựng, quy trình vận hành và nhất là thực tế diễn biến của thời tiết không thể lường hết. Vụ vỡ đập vừa xảy ra ở Lào cho thấy cần có những biện pháp đề phòng chặt chẽ và đối phó mau chóng để tránh  thảm họa.
Tai nạn vỡ đập tại Lào là vụ lớn nhất cho đến nay trong lưu vực sông Mekong, dù chưa phải ngay ở dòng chính sông Mekong mà chỉ là trên các phụ lưu. Dự án thủy điện Xe-Pian Xe-Namnoy trên cao nguyên Bolaven gồm một hệ thống 7 đập và hồ chứa chính phụ, cách dòng chính sông Mekong khoảng 200 km và cách biên giới Việt Nam khoảng 650 km. Công trình 1.2 tỷ đô la này do một liên doanh Nam Hàn-Thái Lan thực hiện đã hoàn thành được 90% và tới giai đoạn bắt đầu tích nước để chuẩn bị họat động từ 2019.
Liên doanh xây dựng giải thích rằng mưa lớn bất thường vượt quá khả năng chứa của các hồ là nguyên nhân của thảm họa. Vào khoảng 20 giờ ngày 23 Tháng Bảy, 2018, một đập phụ có tên là “Saddle dam D” đã bị vỡ đổ ra 5 tỷ mét khối nước, gây lũ  lụt cao tới 11 mét quét sạch nhà cửa ở 7 ngôi làng, làm ít nhất 27 người chết, hàng trăm mất tích và 6,500 người không nơi cư trú.
Ngày hôm sau nước lụt tràn xuống phía Nam qua biên giới sang tỉnh Stung Treng ở Cambodia và 25,000 dân Khmer phải bỏ nhà lánh nạn lên vùng đất cao.
Nhật báo Vientiane Times cho biết trong những ngày qua, tại Lào nhiều nơi vẫn đang xảy ra mưa lớn làm cho mực nước trên các sông nhánh và cả dòng chính Mekong tăng lên nhanh chóng. Nhiều đập thủy điện phải ngưng hoạt động để xả nước bảo đảm an ninh.
Bộ Tài Nguyên và Môi Trường Việt Nam nói rằng nước sẽ lên cao nhưng đồng bằng Cửu Long không bị ảnh hưởng nặng nề. Theo dự đoán đến ngày 31 Tháng Bảy, mực nước cao nhất trên sông Tiền tại trạm Tân Châu có khả năng lên mức 3.2m; trên sông Hậu tại trạm Châu Đốc có khả năng lên mức 2.6m.
Cho dù tai nạn vỡ đập như ở tỉnh Champassk và Attapeu tại Lào vừa qua chỉ là tai họa rất ít khi xảy ra nhưng việc hình thành các đập thủy điện trên hệ thống sông Mekong vẫn là tác hại lâu dài đối với sinh kế của hàng triệu người. Mekong cho đến nay vẫn là con sông cung cấp một số lượng cá nước ngọt lớn nhất trên thế giới. Cá tôm ít, mưu sinh sẽ khốn khó cho những người dân sống dọc theo sông Mekong từ Lào xuống đến Việt Nam
Do nằm cuối dòng Mekong, lượng cá ở đồng bằng Cửu Long phụ thuộc vào lượng cá sông Tonle Sap và Biển Hồ tại Cambodia. Trong những năm gần đây lượng cá ở Biển Hồ cũng sút giảm nghiêm trọng, ít đi khoảng phân nửa so với trước kia. Khoảng 70% dân chúng trong lưu vực Mekong là dân nông thôn, sinh kế chủ yếu dựa vào thủy sản nội địa. Vì thế, việc hình thành các đập thủy điện trong lưu vực con sông này sẽ là mối đe dọa đối với sinh kế của hàng triệu người và gây mất an ninh lương thực.
Nếu tất cả 11 đập thủy điện trên dòng chính ở hạ lưu Mekong được xây dựng thì đến năm 2030, tài nguyên cá bị tổn thất vào khoảng 550,000-880,000 tấn, nghĩa là giảm 26%-42% so với năm 2000.
Ngoài lượng cá sụt giảm, đất trồng trọt ven sông Mekong có thể mất đến 54% để nhường diện tích cho các hồ chứa cùng với hệ thống truyền tải điện. Phù sa cũng sẽ tiếp tục giảm, tới lúc đó chỉ còn khoảng 42 triệu tấn/năm, nghĩa là bằng 25% so với hiện nay. Phù sa lơ lửng trong nước sông vô cùng quan trọng đối với việc vận chuyển dinh dưỡng, phân bón tự nhiên cho hệ sinh thái Tonle Sap cùng khoảng 23,000-28,000 km² đồng bằng ngập lũ ở Cambodia và Việt Nam. Việc giảm phù sa thiên nhiên sẽ đòi hỏi phải bù đắp bằng phân bón tương đương $24 triệu/năm để duy trì năng suất nông nghiệp của các đồng bằng…
Về mặt kinh tế, ngoài lợi tức về điện lực, có thể thêm khả năng du lịch với các hồ thủy điện trở thành nơi giải trí cho du khách, tuy nhiên thu nhập sẽ chỉ có giới hạn. Nói chung, khó có thể phủ nhận lợi ích của thủy điện, tuy nhiên cũng như bất cứ vấn đề gì khác, sự quá đáng chắc chắn là có hại. Với nhiều điều kiện thuận lợi trong lưu vực sông Mekong, sự khai thác thủy điện tại đây sẽ khó có thể được giới hạn ở mức hợp lý. (Hà Tường Cát)
—————-
Liên lạc tác giả: ha.cat@nguoi-viet.com

https://www.nguoi-viet.com/the-gioi/dap-thuy-dien-trong-luu-vuc-song-mekong-loi-va-hai/

Video: Tin Trong Ngày Mới Cập Nhật

Thứ bảy, 26/3/2016, 07:30 (GMT+7)

Chuyên gia Mỹ cảnh báo về các đập thủy điện ở sông Mekong

Hạn hán nghiêm trọng ở hạ lưu sông Mekong, trong đó có đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, do tác động không nhỏ của các đập thủy điện trong khu vực. 

Việt Nam đề xuất dự án quản lý hạn hán lưu vực sông Mekong  /  Trung Quốc sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam khắc phục hạn hán

Đập thủy điện Tiểu Loan của Trung Quốc được cho là trữ lượng nước lớn từ Mekong. Ảnh minh họa: Igeo

Tiến sĩ Richard Cronin, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á, Trung tâm nghiên cứu Stimson, Mỹ, trao đổi với VnExpress về tình hình hiện nay ở đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam và mối liên hệ với các nước cùng chia sẻ dòng sông Mekong.

- Ông đánh giá thế nào tình trạng hiện nay của đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam?

- Tình hình cực kỳ nghiêm trọng, xét về hạn hán, sự mất đất và xâm mặn. Chúng bị tác động bởi nhiều nguyên nhân, đó là các đập thủy điện trên thượng nguồn ở Trung Quốc, lớp trầm tích cần có ở các nhánh thuộc ba con sông Sesan, Srepok và Sekong để chống lại sự xâm nhập của nước biển, cùng với chính các hoạt động phát triển ở khu vực này đang hủy hoại môi trường.

Đó là các dự án tưới tiêu, các kênh đào, khai thác cát, các dự án phát triển của địa phương, sự đầu tư không giới hạn về nuôi trồng thủy sản và việc bơm nước sạch không có quy hoạch từ tầng nước ngầm.

Cần Thơ, các thành phố khác và thậm chí TP HCM ngày càng thấp hơn so với mực nước biển là vấn đề nghiêm trọng hơn so với sự xâm nhập mặn. Kể cả không có các đập thủy điện mới ở dòng chính và các nhánh chính sông Mekong thì vùng hạ lưu cũng có thể mất đến một nửa đất vào năm 2040 hoặc 2050, theo số liệu của một số chuyên gia có uy tín.

- Ông có thể lý giải nguyên nhân gây hạn hán ở đây?

- Hiện tượng El Nino trong nhiều năm đã có mối liên hệ với hạn hán ở lưu vực sông Mekong và dường như nó cũng đúng ở thời điểm này. Trên thực tế khu vực này đã phải chịu hạn hán cực độ trong hơn một thập kỷ.

Ở một số giai đoạn, mực nước thấp ở bắc Lào và Thái Lan có liên quan đến việc hút nước cho các đập mới thuộc thủy điện quy mô lớn Lan Thương (Lancang) của Trung Quốc. Việc hút nước cho đập Mạn Loan (Manwan) trong hệ thống này được thực hiện từ năm 1992-1993. Bên cạnh đó, mực nước thấp vào mùa khô ở hạ lưu Mekong trong những năm qua cũng có thể do việc hút nước cho đập thủy điện Nam Theun 2 của Lào.

Tình hình hạn hán ở Thái Lan và Campuchia cũng có vẻ nghiêm trọng. Không may là Thái Lan đã bắt đầu hút nước từ sông Mekong lên phía bắc. Tuy nhiên tôi chưa có đủ thông tin để đánh giá việc này có vai trò thế nào và sẽ dẫn tới hệ quả gì.

- Xin ông nói rõ hơn nguyên nhân khiến mực nước ở Mekong giảm mạnh trong năm nay?

- Các đập thủy điện ở thượng nguồn có thể là một nguyên nhân, đặc biệt là của Trung Quốc, khi dòng chảy ở Vân Nam được coi là dòng đơn quan trọng nhất trong mùa khô, có thể chiếm đến 40% trong những năm bình thường. Việt Nam và các nước ở hạ nguồn sông Mekong cần lo ngại về các đập của Trung Quốc, khi thủy điện Lan Thương có thể trữ lượng nước cao hơn mức trung bình một năm chảy vào Vân Nam từ phía bắc.

Thời điểm bắt đầu xây dựng đập thủy điện trên sông Lan Thương, đặc biệt là đập Tiểu Loan, một trong những con đập lớn nhất thế giới, Trung Quốc trấn an các nước ở hạ lưu rằng các đập ở đây vẫn có thể tăng dòng chảy xuống đáng kể trong mùa khô.

Tuy nhiên, bản thân Trung Quốc cũng phải gánh chịu hạn hán nghiêm trọng do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, cùng với lũ lụt trong những năm gần đây. Trong hầu hết các mùa khô, Bắc Kinh không tăng dòng chảy trên sông. Vào thời điểm đầu năm và các tháng mùa khô, dòng chảy ở Chiang Saen, gần Tam giác vàng giữa Thái Lan, Lào va Myanmar thường ở mức rất thấp, hoặc do ảnh hưởng của thời tiết, hoặc do hoạt động của các đập thủy điện ở Vân Nam.

Các đập thủy điện đã và sắp được xây dựng trên sông Mekong. Đồ họa: Michael Buckley

- Điều gì cản trở các nước hạ lưu sông Mekong hợp tác để duy trì nguồn nước bền vững?

- Đây là một vấn đề mang tính nhạy cảm chính trị lớn, đến nay chưa có nước nào ở hạ lưu hay Trung Quốc sẵn sàng từ bỏ bất cứ quyền chủ quyền nào để phát triển một dòng sông chung thực sự. Thêm vào đó, không nước nào trong 4 nước thuộc Ủy hội sông Mekong (MRC) thiện chí cấp cho cơ quan này quyền lực hoặc ủng hộ về mặt chính trị để MRC thực hiện nhiệm vụ quản lý phát triển hợp tác, bền vững và hợp lý ở hạ lưu con sông. 

Với Trung Quốc, nước này sẽ không chia sẻ thông tin liên tục về hoạt động của các đập thủy điện, bao gồm lượng nước xả ra mà chỉ cung cấp thông tin về lũ lụt trong mùa mưa. 

- MRC cần thảo luận với Trung Quốc, nước không phải thành viên của MRC, như thế nào?

- Trong cuộc họp ở Hải Nam hôm 23/3, Trung Quốc tuyên bố trông đợi đưa ra một lộ trình hợp tác tiểu vùng với 5 nước Đông Nam Á, gồm Việt Nam, Thái Lan, Lào, Campuchia và Myanmar, theo truyền thông nước này. Chủ đề của hội nghị là "Con sông chung, cùng chia sẻ tương lai" sẽ có tác động nếu Trung Quốc thực sự có ý định cung cấp cho các nước ở hạ nguồn dữ liệu thực hoạt động của các đập thủy điện, về lượng nước xả ra bất thường và kết quả đánh giá tác động môi trường.

Tôi cho rằng điều quan trọng nhất Việt Nam có thể làm là thúc đẩy sự đoàn kết giữa 5 các nước nói trên, về việc cơ chế hợp tác cơ bản phải tập trung vào hợp tác về nước ở Mekong. 

Chúng ta đều biết sự hạn chế lớn của Sáng kiến phát triển hợp tác tiểu vùng sông Mekong mở rộng (GMS) mà Ngân hàng châu Á (ADB) hỗ trợ là tập trung vào đường sá và các cơ sở hạ tầng khác trên đất liền. Ở đây rõ ràng thiếu mất vấn đề kiểm soát của các nước đối với con sông chung. 

Việt Nam và các nước ở hạ lưu Mekong cũng cần nhấn mạnh rằng cơ chế hợp tác Lan Thương - Mekong (LMC) cần thực sự tập trung vào con sông, chứ không phải hỗ trợ Bắc Kinh đưa hợp tác vào sáng kiến "Một vành đai, một con đường" hoặc đưa vào Ngân hàng đầu tư hạ tầng châu Á (AIIB) do Trung Quốc đưa ra. Nếu không sáng kiến của Trung Quốc sẽ không có giá trị thực chất nào so với mối quan ngại của các nước hạ nguồn về điều đang xảy ra ở dòng chính sông Mekong.

Xem thêm: Đập của Trung Quốc trên dòng Mekong có thể gây bất ổn toàn cầu

Việt Anh

https://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/phan-tich/chuyen-gia-my-canh-bao-ve-cac-dap-thuy-dien-o-song-mekong-3375371.html#ctr=related_news_click

Những con đập dòng chính sông Mekong

Ngô Thế Vinh
2014-08-18

• In trang này
• Chia sẻ
• Ý kiến của Bạn
• Email

Xây dựng đập Xayaburi trên sông Mekong

AFP photo

-- Với hoàn tất 2 con đập Tiểu Loan và Nọa Trác Độ trên Vân Nam, con sông Mekong đã trở thành tháp nước và là nhà máy điện của Trung Quốc. Fred Pearce
-- Với bước đầu khai thác hai con đập Xayaburi và Don Sahong, một nước Lào nhỏ bé đã không để lại được một “hồ sơ theo dõi tốt / no good track records”
TIỀM NĂNG THUỶ ĐIỆN SÔNG MEKONG
Với chiều dài 4,800 km, Mekong là con sông lớn thứ 11 của thế giới.
Tiềm năng thuỷ điện của con sông Mekong khoảng ngót 60,000 MW, chia ra như sau: 28,930 MW cho Lưu Vực Trên sông Mekong (Upper Mekong Basin) nằm trong lãnh thổ Trung Quốc; và 30,000 MW cho Lưu Vực Dưới (Lower Mekong Basin) là khúc sông Mekong nằm ngoài lãnh thổ Trung Quốc, chảy qua 4 quốc gia Miến Điện, Lào, Thái Lan, Cam Bốt và Việt Nam nhưng chuỗi 12 con đập dòng chính hạ lưu thì chủ yếu nằm trong hai nước Lào và Cam Bốt.
LƯU VỰC TRÊN: SÁU CON ĐẬP VÂN NAM ĐÃ HOÀN TẤT
Nửa chiều dài sông con sông Lan Thương (Lancang Jiang, tên Trung Quốc của con sông Mekong) trong lãnh thổ Trung Quốc, có tiềm năng thuỷ điện rất lớn. Từ những năm 70s, Trung Quốc đã có một dự án 14 con đập Bậc Thềm Vân Nam (Mekong Cacades).

Dự án 14 con đập Bậc Thềm Vân Nam (Source: Tài liệu Tỉnh Vân Nam 1995) Dự án 14 con đập Bậc Thềm Vân Nam (Source: Tài liệu Tỉnh Vân Nam 1995)

Tính đến tháng 8, 2014, đã có 6 trong số 14 con đập Bậc Thềm Vân Nam được hoàn tất:
1/ Mạn Loan (Manwan) 1,500 MW con đập dòng chính đầu tiên trên sông Mekong, khởi công từ 1984 và hoàn tất 1993
2/ Đại Chiếu Sơn (Dachaosan) 1,350 MW con đập dòng chính thứ hai, khởi công 1996, hoàn tất 2003
3/ Cảnh Hồng (Jinghong) 1,500 MW là con đập dòng chính thứ ba, khởi công 2003 hoàn tất 2009
4/ Công Quả Kiều (Gongguoqiao)  900 MW là con đập dòng chính thứ tư, khởi công 2008 hoàn tất 2011
5/ Tiểu Loan (Xiaowan) 4,200 MW là dòng chính thứ năm, khởi công 2001 và hoàn tất 2010
6/ Noạ Trác Độ (Nuozhadu) 5,850 MW là con đập dòng chính thứ sáu, khởi công 2006 hoàn tất 2014
Sau khi hoàn tất con đập thứ 6 Noạ Trác Độ 2014, Trung Quốc đã đạt được công suất 15,150 MW – nghĩa là hơn một nửa của toàn công suất 28,930 MW tiềm năng thuỷ điện của con sông Lan Thương. Với 8 dự án đập dòng chính còn lại, Trung Quốc cũng sẽ dễ dàng dứt điểm sớm trong vòng  mấy thập niên đầu Thế kỷ 21.
Theo Fred Pearce, thuộc Đại học Yale, thì sau khi hoàn tất con “Đập Mẹ” Tiểu Loan, và con đập “khổng lồ lớn nhất” Nọa Trác Độ, con sông Mekong đã trở thành tháp nước và là nhà máy điện của Trung Quốc. [Damming the Mekong: Major blow to an Epic River, Yale Environment 360, 22 June 2009]
Cũng theo Philip Hirsch, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Sông Mekong thuộc Đại học Sydney thì: “Hai con đập khổng lồ Tiểu Loan và Nọa Trác Độ sẽ ảnh hưởng trên suốt dòng chảy của con sông Mekong xuống tới tận Đồng Bằng Sông Cửu Long của Việt Nam.”
LƯU VỰC DƯỚI: THÊM MƯỜI HAI CON ĐẬP HẠ LƯU
Các dự án đập thủy điện chắn ngang sông Mekong vùng Hạ lưu đã có rất sớm, từ thời Ủy Ban Sông Mekong (Mekong River Committee 1957). Nhưng rồi các dự án ấy bị gác lại vì nhiều lý do như: cuộc chiến tranh Việt Nam kéo dài và lan ra cả 3 nước Đông Dương, sau chiến tranh thì là mối e ngại quá tốn kém và cả do mối quan tâm về tác hại rộng rãi trên môi sinh. Nhưng rồi cũng vị trí những dự án đập ấy đã được các cơ quan tham vấn Canada và Pháp tái đề xuất, nghiên cứu và đã được Ban Thư Ký Sông Mekong ấn hành năm 1994. Kể từ 2006, các công ty Thái Lan, Mã Lai và Trung Quốc, tiếp tục thực hiện những cuộc khảo sát về tính khả thi của 12 con “đập dòng chảy” (run-of-river) thuộc Lưu Vực Dưới sông Mekong; thứ tự các dự án đập từ bắc xuống nam:
(1) Đập Pak Beng, Lào 1,320 MW; bảo trợ bởi công ty Trung Quốc, Datang International Power Generation Co. và chánh phủ Lào;
(2) Đập Luang Prabang, Lào 1,410 MW; bảo trợ bởi Petrovietnam Power Co. và chánh phủ Lào;
(3) Đập Xayaburi, Lào, 1.260 MW, bảo trợ bởi công ty Thái Lan Karnchang và chánh phủ Lào;
(4) Đập Pak Lay, Lào, 1,320 MW tỉnh Xayaburi; bảo trợ bởi công ty Trung Quốc Sinohydro Co;
(5) Đập Xanakham, Lào, 1,000MW; bảo trợ bởi công ty Trung Quốc Datang International Power Generation Co;
(6) Đập Pak Chom, biên giới Lào Thái, 1,079 MW;  bảo trợ bởi công ty MoE Thái Lan;
(7) Đập Ban Koum, biên giới Lào Thái, 2,230 MW, tỉnh Ubon Ratchathani; bảo trợ bởi Italian-Thai Development Co., Ltd và Asia Corp Holdings Ltd. và chánh phủ Lào;
(8) Đập Lat Sua, Lào, 800 MW; bảo trợ bởi Charoen Energy and Water Asia Co. Ltd. /Thái Lan và chánh phủ Lào;
(9) Đập Don Sahong 260 MW, tỉnh Champasak, Lào: được bảo trợ bởi công ty Mã Lai Mega First Berhad Co;
(10) Đập Stung Treng, Cam Bốt, 980 MW; bảo trợ bởi chánh phủ Nga;
(11) Đập Sambor, Cam Bốt; bảo trợ bởi công ty Trung Quốc, China Southern Power Grid Co./ CSGP;
XAYABURI VÀ QUY TRÌNH 3 GIAI ĐOẠN PNPCA
Xayaburi được kể là con đập dòng chính đầu tiên trên sông Mekong, nằm bên ngoài lãnh thổ Trung Quốc; và cũng là con đập dòng chính đầu tiên của Lào, công suất 1,260 MW, tổn phí lên tới 3.5 tỉ MK, được bảo trợ bởi công ty Thái Lan Karnchang và chánh phủ Lào.
Theo nội dung Hiệp Định Ủy Hội Sông Mekong (1995), tuy không một quốc gia nào có quyền phủ quyết (veto power) nhưng các dự án sông Mekong đều phải trải qua thủ tục ba giai đoạn viết tắt là PNPCA bao gồm:
-- Giai Đoạn I [PN]: Thủ Tục Thông Báo (Procedures for Notification): Ủy Hội Sông Mekong đã được chánh phủ Lào Thông Báo chính thức về dự án Xayaburi, vào tháng 09, 2010
--  Giai Đoạn II [PC]: Tham Vấn Trước ( Prior Consultation), thời gian dành cho Tham Vấn Trước là 6 tháng kể từ ngày nhận được Thông Báo. Nhưng cũng có thêm một điều khoản khác là nếu các nước thành viên chưa đạt được sự đồng thuận thì khung thời gian 6 tháng này có thể được Ủy Hội Sông Mekong gia hạn thêm.
-- Giai Đoạn III [A]: Chuẩn Thuận (Agreement), lẽ ra dự án Xayaburi phải trải qua cả 3 giai đoạn của tiến trình PNPCA, nhưng chánh phủ Lào thì đã đơn phương tự thẩm định rằng các tác động xuyên biên giới của đập Xayaburi đối với các quốc gia hạ lưu là “không chắc sẽ xảy ra” nên không cần thiết phải kéo dài thời gian Tham Vấn Trước. Và Lào đã bỏ qua Giai Đoạn III Chuẩn Thuận và cứ cho tiến hành làm Lễ Động Thổ xây con đập Xayaburi trước sự ngỡ ngàng của các quốc gia Mekong khác nhất là Việt Nam và Cam Bốt là hai quốc gia dưới nguồn.
Với con đập Xayaburi, chính phủ Lào chỉ thực thi Giai Đoạn I Thủ Tục Thông Báo, còn Giai Đoạn II Tham Vấn Trước thì dở dang và bỏ qua Giai Đoạn III: khởi công xây đập Xayaburi mà chưa có sự đồng thuận của các quốc gia thành viên Uỷ Hội Sông Mekong. Như vậy, tinh thần Hiệp Định Ủy Hội Sông Mekong (Mekong River Commission Agreement,1995) ngay từ bước đầu đã bị Lào phá vỡ.
SỰ BẤT NHẤT CỦA LÀO QUA QUY TRÌNH PNPCA:
_ Tháng 05, 2007 chánh phủ Lào ký kết với công ty Ch. Karchang Thái Lan để thực hiện dự án đập Xayaburi.
_ Tháng 11, 2008 công ty AF Calenco Thụy Sĩ kết hợp với toán tham vấn Thái khảo sát tính khả thi của con đập.
_ Tháng 02, 2010 bản tường trình EIA / Lượng Giá Ảnh Hưởng Môi Sinh được đệ trình cho Chánh phủ Lào.
_ Tháng 07, 2010 Chánh phủ Lào chính thức ký kết hợp đồng bán điện từ đập Xayaburi cho Thái Lan qua công ty EGAT (Electricity Generating Authority of Thailand).
_ Tháng 04, 2011 Ủy Ban Liên Hợp Ủy Hội Sông Mekong (MRC Joint Committee) ra thông cáo báo chí là các thành viên “chưa đạt được một thỏa thuận để tiến hành dự án Xayaburi”.
_ Tháng Tư, 2011 hai chánh phủ Cam Bốt và Việt Nam yêu cầu chánh phủ Lào khảo sát thêm về những ảnh hưởng xuyên biên giới của dự án.
_ Tháng 06, 2011 chánh phủ Lào đơn phương “bật đèn xanh”cho công ty Thái Lan Ch.Karnchang triển khai dự án.
_ Tháng 12, 2011 tại Hội nghị Siem Reap cả 4 nước thành viên Ủy Hội Sông Mekong cùng thỏa thuận là cần thêm 10 năm cho những cuộc nghiên cứu về ảnh hưởng con đập Xayaburi và các con đập dòng chính hạ lưu.
_ Tháng 9, 2012 Bộ trưởng Năng lượng Soulivong Daravong cho biết chánh phủ Lào không hoãn kế hoạch xây con đập Xayaburi. Nhưng hai tháng trước đó 07, 2012 Ngoại Trưởng Lào thông báo trong Hội nghị ASEAN là dự án Xayaburi sẽ được hoãn lại để có thêm những cuộc khảo sát.
_ Giới truyền thông của nhà nước Lào được thông báo là chánh phủ Lào cho phép công ty Ch. Karnchang được phép tiến hành các hoạt động theo kế hoạch, bao gồm cả việc tái định cư dân làng khu xây đập.
_ Chưa có một thỏa thuận cấp vùng nào về thời điểm khởi công xây con đập Xayaburi, theo tinh thần Hiệp Định Ủy Hội Sông Mekong 1995 có quy định như vậy.
_ Ngày 7 tháng 11, 2012, Rewat Suwanakitti, Phó Giám Đốc công trình thủy điện Xayaburi cho biết Lào làm lễ động thổ để khởi công xây con đập thủy điện Xayaburi. Nhưng trước đó một ngày (thứ Ba 6/11/12), Thủ tướng Lào Thongsing Thammavong đã lại nói với phóng viên Wall Street Journal rằng dự án đang tạm ngưng để chờ thêm khảo sát. [1]
Lễ động thổ chỉ là hình thức “công khai hóa” những liên tiếp vi phạm cam kết của chánh phủ Lào với các quốc gia Mekong sau Hội nghị Siem Reap ngày 8 tháng 12, 2011. Sự bất nhất của chánh phủ Lào rõ ràng là một vi phạm với thỏa thuận vùng và với các quốc gia Mekong lân bang.
Viraphonh Viravong, tốt nghiệp Kỹ sư Cơ khí, Viện Khoa học Kỹ thuật Footscray, Đại học Victoria, Úc (1976); là khuôn mặt “trí tuệ” đứng sau mọi dự án phát triển thủy điện của quốc gia Lào và trong suốt hơn ba thập niên qua đã có những nỗ lực bền bỉ và kiên định với giấc mơ canh tân, biến đất nước Lào trở thành một xứ “Kuwait về thủy điện ” của Đông Nam Á. Hiện là Thứ trưởng Bộ Năng Lượng và Hầm Mỏ Lào đã nói với nhóm phóng viên quốc tế một ngày trước đó, “Con đập ấy đã được lượng giá, đã được tranh cãi suốt hai năm qua. Chúng tôi đã đáp ứng hầu hết những mối quan tâm.”
Xayaburi đã được âm thầm rồi công khai tiến hành trước ngổn ngang những mối quan tâm của các tổ chức bảo vệ môi sinh do ảnh hưởng tác hại lâu dài và vĩnh viễn trên toàn hệ sinh thái sông Mekong, trên nguồn phù sa, nguồn cá và ngư nghiệp, cũng là nguồn protein chính của ngót 70 triệu cư dân ven sông Mekong.

Toàn cảnh công trường Xayaburi, con đập dòng chính đầu tiên của Lào, thời điểm 2014. Cũng nên ghi nhận là khúc sông Mekong Xayaburi chưa bị “nghẽn mạch” cho tới tháng 2, 2015 và các tổ chức Tổ chức Bảo vệ Môi sinh NGOs vẫn không ngừng nỗ lực ngăn chặn Công ty Áo quốc chuyển giao những Turbines tới vùng xây đập (Source: Tom Fawthrop) Toàn cảnh công trường Xayaburi, con đập dòng chính đầu tiên của Lào, thời điểm 2014. Cũng nên ghi nhận là khúc sông Mekong Xayaburi chưa bị “nghẽn mạch” cho tới tháng 2, 2015 và các tổ chức Tổ chức Bảo vệ Môi sinh NGOs vẫn không ngừng nỗ lực ngăn chặn Công ty Áo quốc chuyển giao những Turbines tới vùng xây đập (Source: Tom Fawthrop)

THÊM CON ĐẬP DON SAHONG: PHÁT SÚNG THI ÂN
Chỉ mới 13 tháng sau lễ động thổ con đập Xayaburi ngày 07/ 11/ 2012, Lào đã tiến xa thêm một bước nữa, nhanh hơn dự kiến khi quyết định xây con đập Don Sahong 260 MW gây rất nhiều tranh cãi. Ngày 3 tháng 10, 2013, chính phủ Lào thông báo cho MRC về quyết định xây con đập dòng chính thứ hai: Don Sahong, nằm trong vùng Thác Khone thuộc tỉnh Champasak, Nam Lào chỉ cách biên giới Cam Bốt 2 km. Dự án đập Don Sahong không chỉ thiếu giai đoạn Tham-vấn-trước (Prior Consultation), mà nghiêm trọng hơn nữa là thiếu cả một nghiên cứu độc lập khoa học và khả tín về ảnh hưởng tác động môi trường của con đập.
Tầm vóc đập Don Sahong tuy công xuất chỉ có 260 MW – nhỏ hơn cả mấy con đập phụ lưu của Lào, nhưng lại chắn ngay hẻm nước Hou Sahong được coi là quan trọng nhất đối với các đoàn di ngư đặc biệt là trong Mùa Khô. Con đập “Nút Chặn” Don Sahong này sẽ làm đảo lộn sinh cảnh, gây rối loạn môi trường nước đưa tới nguy cơ tuyệt chủng của nhiều giống cá và hậu quả là sự sút giảm nghiêm trọng nguồn cá (sản lượng lên tới 3 triệu tấn/ năm, nguồn: MRC 2008), vốn được coi là phong phú nhất không phải chỉ của Đông Nam Á mà của cả thế giới chỉ đứng sau con sông Amazon Nam Mỹ . Mà cá từ bấy lâu vẫn là nguồn chất đạm (protein) chính của bao nhiêu triệu cư dân sông Mekong nhất là hai quốc gia Cam Bốt và Lào.
Cho dù Lào có gửi thư Thông Báo Trước (Prior Notification), nhưng Lào đã né tránh trình nộp dự án Don Sahong tới MRC với phần lượng giá “khoa học, khách quan, và độc lập” về ảnh hưởng môi sinh EIA (Environmental Impact Assessment) theo đúng tiến trình Tham Vấn Trước (Prior Consultation) để MRC và các quốc gia thành viên Mekong khác có thể đi tới một quyết định vùng (regional decision-making). [5]
Và không cần biết có đạt được sự chuẩn thuận của các quốc gia Mekong hay không, nhưng chính phủ Lào đã xác định công trình xây đập Don Sahong sẽ được khởi công (11/ 2013), dự trù hoàn tất và hoạt động phát điện vào tháng 05/ 2018.
Don Sahong cũng lại vẫn là các bước tái diễn theo lộ trình vô quy ước và nguy hiểm của con đập Xayaburi. Piaporn Deetes, đại diện điều hợp của International Rivers tại Thái Lan phát biểu: “Lào đơn phương tiến hành xây đập Don Sahong – như là bước lặp lại điều ‘đã từng thấy / déjà vu’ với con đập Xayaburi. Những tác hại không thể đảo nghịch chắc chắn vượt ra khỏi biên giới nước Lào; trên an toàn thực phẩm và cuộc sống cư dân suốt dọc con sông Mekong. Lào không tôn trọng yêu cầu của các quốc gia láng giềng là phải hoãn xây con đập trong khi đang có những cuộc khảo sát ảnh hưởng xuyên biên giới ra sao và tiến trình tham vấn thì chưa hoàn tất.” [2]
Một lần nữa, đây phải được coi là một hành xử bất nhất và rất khinh xuất của chánh phủ Lào vì theo quy định của MRC 1995, để đi tới một quyết định như thế, Lào cần phải tham khảo với từng quốc gia thành viên MRC trước khi có một hành động có thể gây phương hại tới quyền lợi của quốc gia láng giềng.
Tưởng cũng nên ghi lại ở đây một nhận định sắc bén của KS Phạm Phan Long, từ Viet Ecology Foundation cho rằng: “Lào đã không thể làm một mình nếu không có được sự âm thầm tán đồng từ phía các nhà lãnh đạo cấp cao của Việt Nam, Cam Bốt và cả những đối tác đầu tư từ Thái Lan.”

Vị trí đập thủy điện Don Sahong 260 MW trên Thác Khone, Nam Lào [Nguồn: MRC 2013] Vị trí đập thủy điện Don Sahong 260 MW trên Thác Khone, Nam Lào [Nguồn: MRC 2013]

Quyết định của Lào đã gây nên một làn sóng chống đối và phẫn nộ đối với các nhóm xã hội dân sự/ civil society groups và các tổ chức bảo vệ môi sinh uy tín trong vùng cũng như trên thế giới như: IRN/ International Rivers Network, WWF/ Worldwide Fund for Nature, Living Rivers Siam Association, Vietnam River Network, Viet Ecology Foundation…
Thế còn với dân chúng Lào thì sao? Họ đang phải sống dưới một chính quyền nhà nước độc đảng, hoàn toàn kiểm soát truyền thông báo chí, chỉ để loan truyền những thông tin thiếu trung thực và tô hồng thành quả phát triển do lợi nhuận từ các con đập.
Về phía chính quyền Cam Bốt, thì Mok Mareth, là chủ tịch Ủy hội Môi sinh và Tài nguyên Nước của Quốc hội, đã lên tiếng chỉ trích sự “thiếu trong sáng” trong hành xử của Lào đối với hai con đập Don Sahong và Xayaburi.
Chhith Sam Ath, Giám đốc điều hành Diễn Đàn Cam Bốt (Forum on Cambodia) đã đưa ra nhận định: “ Đập Don Sahong sẽ đẩy hai quốc gia Cam Bốt và Việt Nam tới khủng hoảng lương thực. Do con đập sát cạnh biên giới Cam Bốt, chính phủ Lào thì quên rằng cá là mạch sống và cũng là xương sống của nền kinh tế Cam Bốt. Thật là vô trách nhiệm khi cứ tiến hành dự án đập Don Sahong mà không có tham khảo gì với các cộng đồng cư dân hạ nguồn và cả không thực hiện một cuộc nghiên cứu khả tín về lượng giá ảnh hưởng xuyên biên giới.”
Teerapong Pomun, thành viện hoạt động của Hiệp hội Sông ngòi Thái Lan  (Living Rivers Siam Association) đã mạnh mẽ lên tiếng chỉ trích: “Thêm một lần nữa, Lào tìm cách lẩn tránh trách nhiệm, trong khi đó lại cưỡng ép các cộng đồng cư dân trong vùng phải trả giá cho những tổn hại nghiêm trọng do con đập Don Sahong gây ra. Chính phủ Lào cần huỷ bỏ ngay dự án đập này, cùng với những con đập dòng chính khác trước khi quá trễ.” [1]
Tại Thái Lan, chỉ mới đây thôi, ngày 24/ 6/ 2014 Toà án Tối cao Thái đã ra một án lệnh sẽ chấp nhận vụ kiện 5 cơ quan trực thuộc chính phủ Thái – trong đó bao gồm Công ty Điện lực Thái Lan / EGAT (Electric Generating Authority of Thailand) do đã thoả thuận mua 95% lượng điện sản xuất từ con đập Xayaburi. Vụ kiện khởi đầu từ tháng 8, 2012 do 37 dân làng Thái Lan thuộc các tỉnh Đông Bắc Thái, vùng bị ảnh hưởng trực tiếp từ con đập Xayaburi. [2]
Từ Thái Lan, ngày 26/06/2014, chỉ các đây 6 tuần lễ, tại phiên họp của Ủy hội Mekong MRC diễn ra tại Bangkok, một sự kiện khá bất ngờ đã xảy ra: Lào thông báo sẽ gửi lại hồ sơ Don Sahong theo đúng quy trình “Tham Vấn Trước”, thay vì làm lơ như trước đây. Trước áp lực liên tục từ các tổ chức xã hội dân sự và trước yêu cầu của các nước viện trợ đối tác, Lào đã miễn cưỡng đồng ý chấp nhận thủ tục tham vấn với các nước trong khu vực, nhưng trên thực tế Lào vẫn không ngừng tiến hành dự án Don Sahong. Đây cũng vẫn là lối hành sử “nước đôi” của Lào với con đập Xayaburi. [6]
Từ Việt Nam, ngày 29 /6/ 2014, Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam là một NGO/ tổ chức phi chính phủ, bao gồm các nhóm xã hội dân sự, các nhà khoa học của Việt Nam, đã bày tỏ sự lo ngại về tác hại khôn lường của đập thủy điện Xayaburi đối với thủy văn và sinh thái của toàn bộ khu vực hạ lưu, đe dọa an ninh lương thực, phát triển bền vững và tiến trình hợp tác trong khu vực. Tổ chưa này đã gửi thư cho một số ngân hàng của Thái Lan (Siam, Bangkok, Kasikorn) đề nghị ngưng cho Lào vay tiền để tiếp tục thực hiện dự án thủy điện Xayaburi. [3]
[ Tưởng cũng nên mở một dấu ngoặc ở đây: cho dù có được một kịch bản tốt nhất – và rất khó xảy ra,  là các ngân hàng Thái Lan ngưng không cho Lào vay tiền xây tiếp con đập Xayaburi, và cả nếu công ty Mã Lai rút khỏi công trình Don Sahong: cũng vẫn không sao, và tình huống có thể tệ hại hơn nhiều: Trung Quốc sẽ nhảy vào thay thế ngay, không phải chỉ có hai dự án đập Xayaburi và Don Sahong; Bắc Kinh – trong nỗ lực cô lập Việt Nam, lôi kéo Lào và Cam Bốt vào trong quỹ đạo của họ, Bắc Kinh có dư tiền và cả khả năng kỹ thuật giúp hai nước này từng bước thực hiện toàn chuỗi 11 con đập hạ lưu sông Mekong. Và cũng để thấy rằng cái bóng ma Trung Quốc không chỉ bao trùm cả Biển Đông mà cả trên lục địa Châu Á, khống chế toàn thể chiều dài 4800 km con sông Mekong. Đây thật sự là một trận chiến môi sinh không tiếng súng nhưng nham hiểm và huỷ diệt hơn nhiều. Và đây cũng là lần thứ hai, trong lịch sử cận đại, sau Đặng Tiểu Bình 1979, Tập Cận Bình 2014 có thể sẽ lại giáng thêm cho Việt Nam thêm một bài học, mà lần này sẽ là một trừng phạt rất nhẫn tâm, với từng nhát búa, với từng con đập dòng chính hạ lưu trên đất Lào và Cam Bốt, sẽ như những chiếc đinh đóng lên “nắp ván thiên” trên cỗ quan tài Đồng Bằng Sông Cửu Long của Việt Nam ].
Còn với ngót 20 triệu cư dân Đồng Bằng Sông Cửu Long, như từ bao giờ, họ không chỉ thiếu thông tin mà cũng không ai cho họ có cơ hội để được lên tiếng, cho dù họ đang sống trên một khúc sông cuối nguồn, phải lãnh đủ mọi hậu quả tiêu cực tích lũy không phải chỉ có từ những con đập thủy điện Trung Quốc mà còn ngay từ các con đập hạ lưu Sông Mekong.
THAY LỜI KẾT: MÔI SINH VÀ DÂN CHỦ
Từ con đập Xayaburi tới Don Sahong, cả hai công trình đã liên tục gây tranh cãi và chống đối từ nhiều phía trong suốt mấy năm qua. Chính phủ Lào vì vội vã với mối lợi trước mắt ngắn hạn, đã bất chấp những lời can gián của các chuyên gia, vẫn cứ liều lĩnh “bật đèn xanh” cho tiến hành cả hai dự án, với cái giá rất đắt phải trả là sự hủy hoại vĩnh viễn cả một hệ sinh thái phong phú không phải của riêng đất nước Lào mà là toàn lưu vực sông Mekong, đưa tới nạn khủng hoảng lương thực do mất nguồn cá, mất nguồn chất đạm chính của đa số người dân Lào còn suy dinh dưỡng; ĐBSCL thì mất phù sa và tăng thêm nạn nhiễm mặn, đe doạ trên vựa lúa đang nuôi sống cả nước.
Và cũng chẳng khác gì nước lớn Trung Quốc tham lam vô độ và vị kỷ, một nước Lào nhỏ bé, qua những bước đầu khai thác hai con đập thuỷ điện Xayaburi và Don Sahong, đã không để lại được một “hồ sơ theo dõi tốt / no good track records”.
Tinh thần của Điều 7 trong Hiệp Ước Hợp Tác Phát Triển Bền Vững Lưu Vực Sông Mekong 1995: “Các quốc gia thành viên ký kết cùng đồng ý là bằng mọi cố gắng phòng tránh, làm nhẹ hay giảm thiểu những hậu quả tác hại trên môi trường… do phát triển và xử dụng Lưu vực Sông Mekong.” Điều ấy đã không được chính phủ Lào tôn trọng.
Rồi nhìn vào toàn cảnh các quốc gia trong lưu vực Sông Mekong từ Trung Quốc xuống tới Miến Điện, Thái Lan, Lào, Cam Bốt và Việt Nam cho dù mang những tên gọi khác nhau nhưng đó vẫn là những đất nước chưa có dân chủ, vẫn là những “xã hội hình tháp – social pyramid”  nói theo ngôn từ của nhà xã hội học Miến Kyaw Nyein, với đỉnh tháp là thiểu số thống trị và dưới đáy vẫn là đa số những người dân nghèo khổ bị khai thác và bóc lột. Từ năm 2000, người viết cũng đã đưa ra nhận định: “Và hiển nhiên không có giải pháp đơn lẻ cho vấn đề môi sinh mà phải là bước chuyển hóa cơ bản và đồng bộ của các hệ thống xã hội từ “Toàn Trị” tiến lên “Dân Chủ”. Có dân chủ là có cơ hội mở mang dân trí và chính cư dân sống hai bên bờ sông Mekong sẽ có ý thức và tiếng nói bảo vệ dòng sông như là mạch sống của chính họ. Và người dân sẽ cơ hội đồng đều, có quyền được uống một ngụm nước trong lành, được hít thở một bầu không khí tinh khiết và có tự do đó chính là “nhân quyền” chỉ có được trong một đất nước dân chủ.”
Vấn đề cốt lõi: Môi Sinh và Dân Chủ sẽ mãi mãi là một “Bộ Đôi Không thể Tách rời / Inseparable Duo.”
NGÔ THẾ VINH
16 – 08 – 2014
THAM KHẢO:
1/ Laos PDR Breaks Ground For Xayaburi Dam: A Tragic Day for the Mekong and Mekong Delta. Ngô Thế Vinh
http://www.vietecology.org/Article.aspx/Article/94
2/ PR – Déjà Vu for The Mekong; International Rivers Network, Wednesday, June 18, 2014 http://www.internationalrivers.org/node/8343
3/ 2nd VRN's letter to Kasikorn Bank, Siam Commercial Bank and Bangkok Bank: Careful consideration and suspension of the loan to the Xayaburi hydropower dam project. June 23, 2014
http://vrn.org.vn/en/h/d/2014/06/966/2nd_VRN's_letter_to_Kasikorn_Bank_Siam_Commercial_Bank_and_Bangkok_Bank:_Careful_consideration_and_suspension_of_the_loan_to_the_Xayaburi_hydropower_dam_project_dot_/index.html
4/ Mekong – Cửu Long 2011, A Look Forward Into the Next Half Century.
Ngô Thế Vinh http://www.vietecology.org/Article.aspx/Article/63
5/ Xayaburi, One Year Later: Don Sahong, The Second Mainstream Dam in Laos. Ngô Thế Vinh  http://www.vietecology.org/Article.aspx/Article/96
6/ MRC Council Reaches Conclusions on Pressing Issue. Bangkok, Thailand, June 26, 2014 http://www.mrcmekong.org/news-and-events/news/mrc-council-reaches-conclusions-on-pressing-issues/

Tin, bài liên quan

• Những con đập dòng chính sông Mekong
• Pak Beng - con domino thứ ba trong chuỗi đập dòng chính Mekong của Lào (Phần 1)
• VN cảnh báo tác hại của các con đập trên sông Mekong
• Các đập thủy điện trên sông Mekong khiến hạn hán tồi tệ hơn
• Lào xả nước một số đập thủy điện
• Hạn mặn miền Tây: Lập lờ nước đập Cảnh Hồng
• Kết luận nguy hiểm của UB Sông Mekong Việt Nam.
• An ninh lương thực của Việt Nam bị đe dọa nghiêm trọng
• Lào sẽ nghiên cứu môi trường trước khi xây đập thủy điện thứ hai
• Đập thủy điện Xayaburi đã hoàn thành được 30%

http://www.rfa.org/vietnamese/people_stories/dams-on-mekong-river-ntv-08182014110918.html

Thứ tư, 16/3/2016 | 07:08 GMT+7

|

Thứ tư, 16/3/2016 | 07:08 GMT+7

Trung Quốc tuyên bố xả nước xuống hạ lưu sông Mekong

Trung Quốc hôm qua tuyên bố nước này sẽ xả nước từ một đập ở tỉnh Vân Nam xuống hạ lưu sông Mekong đến ngày 10/4 để cứu hạn ở các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. 

• Việt Nam đề nghị Trung Quốc xả lũ cứu hạn đồng bằng sông Cửu Long

Vị trí thủy điện Cảnh Hồng. Đồ họa: Michael Buckley

"Chúng tôi sẽ xả nguồn cung cấp nước khẩn cấp từ Nhà máy Thuỷ điện Cảnh Hồng từ ngày 15/3 tới ngày 10/4", Xinhua dẫn lời phát ngôn viên Lục Khảng của Bộ Ngoại giao Trung Quốc hôm qua nói. Lưu lượng xả nước đạt 2.190 m3/giây.

Trước đó, Việt Nam đề nghị Trung Quốc xả nước từ con đập tại nhà máy thuỷ điện ở tỉnh Vân Nam, phía tây nam Trung Quốc, để giúp vượt qua hạn hán tại các tỉnh ở đồng bằng sông Cửu Long. 

Sông Mekong bắt nguồn từ Trung Quốc, chảy qua Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Kể từ cuối năm 2015, các nước dọc sông Mekong đã chịu hạn hán do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino và tình hình thời gian gần đây trở nên trầm trọng hơn, đe doạ sinh kế của người dân, ông Lục nói. 

Phát ngôn viên Trung Quốc cho rằng nước này sẵn sàng tăng cường điều phối và hợp tác với các nước liên quan theo cơ chế về quản lý nguồn nước và đối phó thiên tai để đem đến lợi ích cho người dân khu vực.

Do tác động của El Nino, lượng mưa trong khu vực giảm mạnh khoảng 20-30% so với trung bình nhiều năm, trong khi đó lượng nước sông Mekong về Việt Nam giảm 50%, dẫn đến tình trạng mặn lấn sâu vào đất liền đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều nơi nước mặn vào sâu đất liền tới 70-90 km, sâu hơn trung bình nhiều năm từ 15 đến 20 km.

Kinh tế và đời sống dân sinh của 10/13 tỉnh thành phố như Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh Sóc Trăng... chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của xâm nhập mặn. Theo báo cáo Bộ Nông nghiệp, diện tích lúa thiệt hại từ cuối năm 2015 đến nay gần 160.000 ha, trong đó phần lớn là không có thu hoạch. Các tỉnh bị thiệt hại nhiều là Kiên Giang hơn 54.000 ha, Cà Mau gần 50.000 ha, Bến Tre gần 14.000 ha.

Mức độ xâm nhập mặn ở các tỉnh miền tây. Click để xem chi tiết.

Trọng Giáp

183

183

Xâm nhập mặn lịch sử ở miền Tây

• 'Kịch bản' đối phó với hạn mặn của Sài Gòn (16/3)  7
• Đỉnh điểm xâm nhập mặn sẽ đến vào tháng sau (16/3)  9
• Xâm nhập mặn, chống ngập vào đề tài khoa học của học sinh (15/3)  0
• 'Lũ mặn' lần đầu tràn vào thủ phủ miền Tây (15/3)  21
• Hàng nghìn tấn hàu chết vì xâm nhập mặn (15/3)  5

http://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/trung-quoc-tuyen-bo-xa-nuoc-xuong-ha-luu-song-mekong-3370533.html?utm_source=detail&utm_medium=box_recommend&utm_campaign=boxtracking

Thứ tư, 16/3/2016 | 10:57 GMT+7

|

Các đập thủy điện trên sông Mekong

Trung Quốc đã xây dựng xong 6 đập thủy điện trên sông Mekong, trong khi Lào và Campuchia dự kiến thiết lập thêm nhiều cơ sở mới.

Phương Vũ - Hồng Hạnh

(Đồ họa: Michael Buckley)

22

22

  Bạn có thể quan tâm

• Việt Nam đề nghị Trung Quốc xả lũ cứu hạn đồng bằng sông Cửu Long (14/3)  112
• Trung Quốc mập mờ về dự án đập trên sông chảy qua Myanmar (15/3)  0
• Cụ ông được mệnh danh sành điệu nhất Trung Quốc (22/1)  8
• Người Trung Quốc bắt đầu cuộc di chuyển khổng lồ về quê ăn Tết (25/1)  2
• Trung Quốc tuyên bố xả nước xuống hạ lưu sông Mekong (16/3)  123

http://vnexpress.net/infographic/tu-lieu/cac-dap-thuy-dien-tren-song-mekong-3370676.html

Quỹ Quốc Tế Bảo Vệ Thiên Nhiên : Lượng phù sa trên sông Mekong giảm trên 50% so với hơn 20 năm trước

Lượng phù sa sông Mekong giảm mạnh

T7, 07/04/2015 - 07:30

Trong công bố mới đây của Quỹ Quốc Tế Bảo Vệ Thiên Nhiên, lượng phù sa trên sông Mekong giảm trên 50% so với hơn 20 năm trước.

Theo Tiến sĩ Đào Trọng Tứ, Giám đốc Trung tâm Tư vấn phát triển tài nguyên nước và Thích nghi biến đổi khí hậu bày tỏ sự lo ngại sông Mekong chịu tác động lớn của nhiều yếu tố, đặc biệt là việc xây dựng các công trình thủy điện trên lưu vực Trung Cộng, Thái Lan, Lào và Campuchia. Ảnh hưởng đến nguồn nước và phù sa đối với đồng bằng sông Cửu Long cũng ngày càng lớn.
Đến nay trên dòng sông Mekong,  Trung Cộng đã xây 5 đập lớn và đến năm  2020 là 12 đập. Lào đang xây dựng đập Xayabury và 9 con đập khác sẽ xây trong tương lai, Campuchia xây 2 đập, và trên các phụ lưu ở các quốc gia trong lưu vực xây hàng trăm hồ chứa thủy điện và thủy lợi.
Phù sa lưu vực MeKong khoảng 150 đến 170 triệu tấn một năm. Nhưng chỉ trong 10 năm đầu vận hành, đập Mạn Loan  đã làm  mất đi 20% dung tích trữ do phù sa lắng đọng, tức là dòng chính sông Mekong mất đi 20 triệu mét khối phù sa. Cũng theo ông Tứ, trong 20 năm mà lượng phù sa giảm hơn một nửa là rất nhanh. Các con đập lớn trên thượng nguồn đã khiến lượng phù sa bị giữ lại trên thượng nguồn rất lớn. Các đập ở thượng nguồn không thiết kế hệ thống xả đáy, đã dẫn đến hậu quả ngày hôm nay.
Điều này đã được giới khoa học cảnh báo từ khi các con đập chuẩn bị được xây dựng. Tuy nhiên vì lợi ích mỗi quốc gia các cảnh báo đã bị phớt lờ. Việc giảm lượng phù sa sẽ làm tăng mạnh chi phí cho cả nông nghiệp và thủy sản. Giảm nguồn cung cấp phù sa sẽ làm tăng xói lở bờ và vùng ven biển, điều này có thể còn nghiêm trọng hơn do nước biển đang dâng cao vì ảnh hưởng của biến đổi khí hậu.
Các quốc gia liên quan cần phải hợp tác, nghiên cứu, có kế hoạch ở cấp lưu vực và quốc gia để bảo vệ phù sa.

 Thanh Lan / SBTN

http://sbtn.tv/vi/tin-viet-nam/luong-phu-sa-song-mekong-giam-manh.html