Posts tonen met het label người Chăm. Alle posts tonen
Posts tonen met het label người Chăm. Alle posts tonen

donderdag 17 april 2014

Việt Nam : Nghĩa trang của người Chăm, một vấn đề văn hóa

Nghĩa trang của người Chăm, một vấn đề văn hóa

Mặc Lâm, biên tập viên RFA, Bangkok
2014-03-25
 
Email
Ý kiến của Bạn
Chia sẻ
In trang này
Một đền thờ Hồi giáo người Chăm tại Xuân Lộc Đồng Nai
Một đền thờ Hồi giáo người Chăm tại Xuân Lộc Đồng Nai
RFA file
Gần đây người Chăm dòng Bani dấy lên lo ngại sự mất dấu vết của những nghĩa trang mà theo phong tục họ chôn cất người chết rất sơ sài. Đã có dấu hiệu bị người Kinh lấn đất và chính quyền cũng có những biểu hiệu thiếu minh bạch về việc trưng thu đất đai của họ. Mặc Lâm phỏng vấn nhà nghiên cứu văn hóa Chăm Inra Sara để biết thêm chi tiết việc này.
Mặc Lâm: Xin anh giải thích phong tục chôn cất của người Chăm thuộc hai dòng tôn giáo Chăm Bà-la-môn và Chăm Bà-ni.
Inra Sara: Người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận hiện có hai dòng tôn giáo, tín ngưỡng chính, đó là Chăm Bà-la-môn, còn gọi là Cham Ahier và Chăm Bà-ni, còn gọi là Cham Awal, hay Hồi giáo cũ. Cho dù sinh hoạt của hai hệ tôn giáo tín ngưỡng này có sự hòa hợp rất nhuần nhị, nhưng giữa hai vẫn có các khác biệt, rõ nhất là ở việc tang chế. Nếu người Chăm Bà-la-môn hỏa táng, thì ngược lại, người Chăm Bà-ni địa táng.
Người Chăm Bà-la-môn mất đi, thi thể được chôn tạm trong nghĩa trang chung của palei. Một năm hay vài năm sau đó, người ta cải táng, xương cốt được giở lên làm đám thiêu. Trong buổi sáng hỏa thiêu, 9 miếng xương trán được giữ lại, rồi mài tròn như đồng xu và cất vào lọ nhỏ gọi là Klong.
Vài chục năm sau, khi trong dòng họ tập hợp được nhiều bộ tinh cốt như thế, người ta tổ chức Lễ nhập Kut. Kut là nghĩa trang thuộc tộc mẫu bên Chăm Bà-la-môn. Trong tối cuối cùng của cuộc lễ, 9 miếng tinh cốt của tất cả Klong được cho vào hầm mộ ở trung tâm Kut. Hầm mộ này rộng khoảng 3-4 thước vuông, vậy thôi Kut cũng chứa đến cả vạn sinh linh Chăm Bà-la-môn. Vì mỗi dòng họ mẹ có một Kut riêng, nên một palei Chăm Bà-la-môn có thể có nhiều Kut.
Người Chăm Bà-la-môn mất đi, thi thể được chôn tạm trong nghĩa trang chung của palei. Một năm hay vài năm sau đó, người ta cải táng, xương cốt được giở lên làm đám thiêu
Inra Sara
Người Chăm Bà-ni khác hơn, mỗi palei chỉ có một nghĩa trang duy nhất. Nghĩa trang này tiếng Chăm gọi là Ghur. Người Chăm Bà-ni chôn theo cách địa táng. Người mất trong cùng dòng tộc được chôn sát nhau ở một khu đất riêng nằm chung trong Ghur. Mỗi mộ phần được đánh dấu bằng hai hòn đá nhỏ lấy từ tự nhiên, chỉ sau này người ta mới dùng xi-măng đúc theo hình khối hay hòn đá được mài có tính mĩ thuật hơn.
Nếu Kut của người Chăm Bà-la-môn chỉ cần một sào đất cố định cũng đủ, thì Ghur Chăm Bà-ni mở rộng lớn nhất có thể. Do biến thiên lịch sử, nhiều làng Chăm Bà-ni dời đi xa, khi đó, bà con lập Ghur mới làm nơi chôn cất, còn Ghur cũ coi như xong nhiệm vụ. Thế nhưng không như Kut bên Chăm Bà-la-môn – khi người nữ cuối cùng thuộc dòng tộc đã mất thì Kut bị bỏ hoang hẳn, còn Ghur cũ của người Bà-ni vẫn còn được phụng tự. Mỗi năm người Chăm Bà-ni vẫn còn đi thăm các Ghur này tảo mộ một lần vào dịp đại lễ Ramưwan, là tháng Chín chay tịnh.
Nghĩa trang (Ghur Girai Neh) của người Chăm ở  Ninh Thuận
Nghĩa trang (Ghur Girai Neh) của người Chăm ở Ninh Thuận. Courtesy Kiều Maily
Mặc Lâm: Vấn đề hiện nay đang xảy ra đối với người Chăm Bà-ni theo anh có nghiêm trọng hay không nếu xét về việc mất dần những Ghur vì thiếu sự bảo tồn cũng như do việc lấn đất?
Inra Sara: Đây là chuyện nghiêm trọng. Vì đó là tội xâm hại mồ mả tổ tiên, xâm phạm đến đức tin tôn giáo của một bộ phận dân tộc. Chỉ có những Ghur mới, nghĩa là Ghur đang hoạt động, khi có người chết, người ta mới mang thi hài đi chôn. Còn Ghur cũ, mỗi năm người Chăm Bà-ni chỉ tảo mộ một lần, sau đó Ghur bị bỏ lại. Bà con tin đó là khu đất linh thiêng không ai dám động tới. Mà thực sự là xưa nay chưa có vụ xâm phạm nên không ai nghĩ đến rào chắn. Nhưng sự vụ không đơn giản như bà con tưởng! Nhất là với người khác tín ngưỡng, họ đâu có tin. Đối với người khác dân tộc lại càng không tin.
Người Chăm Bà-ni chôn theo cách địa táng. Người mất trong cùng dòng tộc được chôn sát nhau ở một khu đất riêng nằm chung trong Ghur. Mỗi mộ phần được đánh dấu bằng hai hòn đá nhỏ lấy từ tự nhiên
Inra Sara
Vì Ghur Bà-ni chỉ được đánh dấu bằng những dãy cặp hòn đá khá nhỏ, lâu ngày đất cát vùi lấp dễ mất dấu vết. Từ đó nhiều người thấy đất trống tưởng không có gì, cứ lấn chiếm đất Ghur làm vườn, xây nhà ở. Dĩ nhiên, trong đó có người biết mà vẫn cố ý làm. Nói chi người dân, ngay chính quyền cũng từng làm như thế mà.
Mặc Lâm: Vai trò của chính quyền trong vấn đề này như thế nào, sự lơ là hay tiếp tay của họ có rõ ràng và cụ thể hay không?
Inra Sara: Ở trên tôi nói chính quyền còn làm thế là có chứng cớ. Con đường từ Ninh Chữ xuống Vĩnh Hi chạy băng qua và cắt Ghur Girai Neh làm hai. Tại sao, không ai biết vì sao cả. Ghur này ở trong khu vực thôn Khánh Nhơn, huyện Ninh Hải nằm sát biển, vốn thuộc hạng cổ và đẹp nhất trong các Ghur Chăm. Sau đó, mỗi năm Ghur đều có dấu vết xâm lấn. Thời Pháp cũng không khác mấy, Ghur Kađuk ở Hộ Diêm thuộc xã Hộ Hải, huyện Ninh Hải bị san phẳng mà không cần thông qua ý kiến bà con Chăm.
Còn chính quyền hiện tại, có hay không việc “lơ là hoặc tiếp tay cho người dân xâm hại” đất Ghur thì chưa ai biết được cụ thể thế nào. Theo tôi, sự thể cũng do lỗi ở người Chăm ỷ y mà ra. Bà con biết có xâm hại, và xâm hại nhiều lần, nhưng không có ai lên tiếng, và lên tiếng tới nơi tới chốn cả. Từ tâm lí mẹ chung không ai khóc dễ đẩy sự vụ đến chỗ nguy hiểm. Đã có vài xung đột lẻ tẻ rồi. Nếu không xử lí kịp thời, e xảy ra sự cố lớn thì khó mà chữa chạy kịp.
Chuyện nhỏ lẻ mang tính tranh chấp địa phương làng xóm qua đó sẽ được đẩy lên hàng mâu thuẫn dân tộc, là điều nhỡn tiền. Các cán bộ là người Chăm ở Tỉnh, Huyện không thấy trước nguy cơ này mới lạ.
Mặc Lâm: Hội đồng chức sắc thôn và trí thức Chăm có được chính quyền công nhận là một thực thể giá trị trong cộng đồng hay không và nếu có sự tiếp tay vận động của họ thì kết quả sẽ ra sao?
Vì Ghur Bà-ni chỉ được đánh dấu bằng những dãy cặp hòn đá khá nhỏ, lâu ngày đất cát vùi lấp dễ mất dấu vết. Từ đó nhiều người thấy đất trống tưởng không có gì, cứ lấn chiếm đất Ghur làm vườn, xây nhà ở. Dĩ nhiên, trong đó có người biết mà vẫn cố ý làm. Nói chi người dân, ngay chính quyền cũng từng làm như thế mà
Inra Sara
Inra Sara: Có, chứ không phải không! Nếu các vị không sợ hãi, sợ cái điều không đáng sợ. Tôi từng nói, nếu các cán bộ địa phương, các trí thức và các vị chức sắc trong làng, vì Ghur Chăm chỉ thuộc phạm vi palei, đứng ra làm, quyết tâm làm, là họ đang giúp Nhà nước ngăn ngừa cái xấu về tương lai. Việc gì phải sợ cơ chứ.
Khi ta dám nói, dám làm; nói cụ thể hơn ở đây là, nếu ta quyết làm cho xong Sổ đỏ, cái Giấy chứng nhận sử dụng đất đó mà, nếu ta đứng lên huy động tiền bạc để rào lại khu đất thuộc sở hữu của ta (như nhiều Kut Chăm Bà-la-môn đã giải quyết như thế, và giải quyết rất ổn thỏa), thì không có cấp chính quyền nào cấm cản ta cả. Còn phần đất bị hộ cá thể nào đó lấn chiếm, ta cứ làm đơn trình. Trong lộ trình đơn thư này, việc chính quyền có “lơ là hoặc tiếp tay cho người dân xâm hại đất Ghur” như anh đặt ra ở trên hay không, thì biết ngay thôi.
Theo tôi, không có chính quyền nào dại dột đi bênh vực cá thể nào đó vi phạm thuần phong mĩ tục một dân tộc cả. Làm thế khác gì đi bao che cái xấu, là bênh vực cá nhân tham lam, mà gây mất lòng cả một tập thể. Còn hơn thế, hành động thế là gây mất đoàn kết dân tộc – điều mà lâu nay Nhà nước Việt Nam rất ngại.
Mặc Lâm: Theo chúng tôi được biết thì giờ này anh đang ở làng Phước Nhơn, điểm nóng diễn ra sự việc mà chúng ta đang bàn đến. Xin anh cho biết công việc đã giải quyết tới đâu rồi, thưa anh?
Inra Sara: Về sự xâm phạm Ghur Chăm Bà-ni, tôi đã nhiều lần đi thực địa, chẳng những ở Ninh Thuận mà cả Bình Thuận. Tháng 7 năm ngoái, tôi có mở cuộc thảo luận về Chuyên đề này trên Inrasara.com, đầu tháng 3 năm nay, tôi mở cuộc thảo luận lần hai. Qua hai cuộc thảo luận, tôi nhận được nhiều phản hồi quý giá.
Còn lúc này, cũng xin báo tin vui với anh, hôm qua Hội đồng Sư cả Bà-ni và vài trí thức Chăm palei Phước Nhơn Pabblap đang có đơn thư lên Thường vụ Tỉnh, cạnh đó họ còn thảo Bức Tâm thư gửi các Mạnh thường quân xin tài trợ để công việc tiến hành sớm. Dĩ nhiên, mấy năm trước, tôi cũng đã nhiều lần nghe bà con làm thế, nhưng rồi chẳng đi tới đâu cả.
Mặc Lâm: Xin cám ơn anh.

maandag 18 februari 2013

Bí ẩn ngọn đồi vàng Ponagar người Chăm ở Khánh Hòa

Thứ hai, 18/2/2013, 15:01 GMT+7
Twitter
Facebook

Bí ẩn ngọn đồi vàng


Đêm giao thừa, cộng đồng người Chăm ở Khánh Hòa và Ninh Thuận thường ghé đồi Cù Lao dâng hương cho nữ thần Ponagar, trước thể hiện lòng thành, sau những mong thần nữ ban cho năm mới an lành, sung túc.


Tọa lạc ở cửa ngõ dẫn vào thành phố Nha Trang, gối đầu trên cầu xóm Bóng, đồi Cù Lao gắn liền với thắng tích Tháp Bà là nơi thờ thánh mẫu Thiên Y A Na mà cư dân địa phương quen gọi Ponagar. Có tuổi đời hơn 1.000 năm, ít ai biết được rằng đồi Cù Lao với điểm nhấn tháp thờ Bà từng là ngọn đồi vàng với vô số ngọc ngà, châu báu được các triều vua cúng tiến cho thần nữ… với nguyện cầu quốc gia được thanh bình, vương triều vững chắc!

Chuyện tưởng như hoang đường bởi khi thượng đỉnh đồi Cù Lao viếng thần nữ Thiên Y A Na, người ta chẳng thấy châu báu ngọc ngà, chỉ thấy những ngôi tháp cổ rêu phong, bên trong có tượng thần nữ (còn gọi là Thánh Mẫu hay Bà chúa xứ sở Ponagar), vài pho tượng thần voi, linga bằng đá và những tấm bia ký với chữ cổ hiếm người đọc được. Nhưng khi tìm hiểu nội dung bia đá thì những gì truyền tụng trong nhân gian về "ngọn đồi vàng" là chuyện có thật.

Ông Cham Sanh, nghệ nhân vỗ trống paranưng - loại trống cổ dùng trong ngày đại lễ, cho biết trong số gần 20 tấm bia ký có thể đọc được nội dung ở khu vực Tháp Cổ, có đến 7 bia ký được viết bằng chữ Chăm cổ, số còn lại được khắc bằng chữ Sanskrit của Ấn Độ.

Tháp cổ Ponagar. Ảnh: An ninh thế giới.

Trong số những bia ký ấy, có bia nói rõ việc dâng cúng của cải của các vua chúa cho Bà chúa xứ sở Ponagar: "Đức vua đã dâng cúng cho nữ thần của Ponagar những đồ vật sau: Một chiếc mũ miện vàng, một vòng cổ có các hạt châu ngọc. Ngài dâng cho nữ thần Nhỏ một số vật dụng và đồ trang sức được làm bằng vàng hoặc bạc và một chiếc mũ miện vàng nặng 9 thil (lạng) cùng một vòng cổ có những viên ngọc. Công chúa Garbhalaksmi, người chị cả của Paramabodhisatva, dâng cho nữ thần của Ponagar một vrat vàng nặng 56 thil. Pulyan Sri Yuvaraja, Hoàng tử Vyu, con cả của Sri Paramabodhisatva, đã dâng cúng cho nữ thần Nhỏ một chiếc đĩa bằng bạc nặng 33 thil".

Đây là trích đoạn trong bia ký số 2 khắc năm 1006 thời vua Paramabodhisatva, người bảo vệ vương triều và vương quốc Champa. Đến năm 1189, công chúa Suryadevi cùng những người thân đến dâng cúng các vị thần ở Ponagar nhiều vàng bạc châu báu. Điều này thể hiện qua bia ký số 6 được tìm thấy quanh cụm tháp cổ trên đồi Cù Lao: "Vào năm 1178, công chúa Ratnavali quý phái dâng cho nữ thần Pu Nagara một tharan bạc nặng 15 thil, một đồ trang sức đeo ngực bằng vàng nặng 1 thil 5 dram, một vòng đeo cổ bạc 15 thil".

Cùng với bia ký chữ Chăm, những bia ký Sanskrit (chữ Ấn Độ) được tìm thấy ở khu đền tháp Ponagar cũng đề cập đến việc dâng cúng vàng bạc, ngọc ngà cho nữ thần. "Vào năm Saka 840, chủ nhật ngày 11 nửa trăng khuyết tháng Suci (tháng 6), đức vua cho dựng hình bằng vàng nữ thần Bhagati để mong có được danh thơm trên toàn thế giới" - (trích bia ký số 6 của vua Indravarman III, niên đại 918 CN).

Một thời gian dài, tuổi đời của di tích Tháp Bà Ponagar là điều bí mật. Nhưng sau này, dựa vào những dòng bia ký do vua Satyavarman khắc năm 784 trên mặt tấm bia đá được tìm thấy ở khu vực này, người ta mới biết trước thế kỷ thứ VIII, trên đỉnh đồi Cù Lao từng có sự hiện diện của ngôi đền làm từ gỗ quý do vị vua huyền thoại Vicitrasagara dựng lên. Ngày ấy đền thờ thần Siva với linh vật Mukhalinga "ngời sáng như vàng và xua tan bóng tối ra khỏi thế giới".


Nữ thần quyền năng trong sự sùng bái của người dân bản xứ. Ảnh: An ninh thế giới.
Đến năm 774 ngôi đền thiêng bị "bọn người da đen dữ tợn và tàn nhẫn ở những thành thị khác đến bằng những chiếc thuyền và cướp đi Mukhalinga của thần, phóng lửa đốt ngôi đền của thần". Năm 784, ngôi đền được dựng lại cũng bằng gỗ. Năm 817, vua Harivarman phục hồi thánh đường Ponagar, kiên cố ngôi đền. Tính từ khi đền được xây dựng đến nay cũng đã gần 1.200 năm, cụm tháp cổ Ponagar là công trình kiến trúc cổ xưa có tuổi đời… kỷ lục hiếm thấy!

Một số bia ký Sanskrit được tìm thấy tại cụm tháp cổ đã nói lên dư âm của những lần các vị thần linh, chủ nhân của ngọn đồi vàng đổ lệ. Bia ký số 1 của vua Satyavarman khắc năm 784 nói rõ điều này: "Vào năm Saka 696, những kẻ đen đúa, độc ác và nhẫn tâm ở những thành phố khác, những kẻ ăn những thức ăn còn ghê tởm hơn thức ăn của lũ ma đói, những kẻ xấu xa và hung dữ như Yama đã đến đây bằng những chiếc thuyền. Bọn chúng như những Daityas được trang bị vũ khí làm ở thượng giới, đã lấy đi linga của thần và phóng lửa đốt nơi thờ thần".

Biết về cuộc cướp phá bất ngờ ấy, vua Sri Satyavarman đã thân chinh lên chiến thuyền, chỉ đạo đoàn quân hùng mạnh và kịp tiêu diệt những kẻ dám quấy phá ngọn đồi vàng. "Thế nhưng nhà vua rất thất vọng khi biết rằng Sivamukha cùng các đồ vật khác của linh vật trên thuyền bọn cướp đã chìm cả xuống biển, và thế là chiếc linga đã bị mất", bia đá số 1 nêu.

Chiến trận triền miên đã khiến nhiều báu vật trên đỉnh đồi vàng biến mất mà chẳng ai đưa ra con số thống kê chính xác hay ước lượng. Dựa vào các bia ký được tìm thấy, chỉ có thể biết rằng số báu vật bị cướp phá rất khổng lồ, đặc biệt là pho tượng nữ thần được đúc bằng vàng ròng. Điều này được ghi rõ ở tấm bia ký của vua Jaya Indravarman I năm 965 CN: "Bọn người Kambujas, những kẻ bị nhiễm thói tham lam và nhiều tật xấu khác đã phải chết sau khi lấy đi tượng hình bằng vàng mà trước đây đức vua cho làm".

Dựa vào sử Chăm và nghiên cứu thông tin từ các bia ký bằng đá, các nhà nghiên cứu biết được pho tượng nữ thần bằng vàng vua Indravarman III cho dựng vào năm 918 tại đền thờ Ponagar.

Sau khi pho tượng vàng bị cướp (năm 950), 9 năm sau (năm 959) vua Indravarman III qua đời. Kế tục sự nghiệp của tiên vương là vua Jaya Indravarman I. Năm 965, sau 15 năm kể từ khi bị quân Kambujas cướp phá, vua Jaya Indravarman I đã cho phục hồi đền thờ Ponagar. Lần này có lẽ để tránh lòng tham của các thế lực thù địch, tượng thần nữ được tạc bằng đá. Nhờ vậy mà các bia ký, tư liệu về sau không nhắc gì đến chuyện ngọn đồi thiêng bị cướp phá.

Có tuổi đời hơn 1.000 năm, tượng nữ thần Ponagar quyền năng cao 0,9 m, ngai đá (cao 1,7 m, rộng 1,05 m) hình vòm cung được chạm khắc họa tiết tinh xảo với hình rắn thần Makara huyền bí. Nữ thần được thể hiện trong thế ngồi xếp bằng (chân phải đặt trên chân trái, 2 tay chính duỗi ra đặt trên 2 đầu gối để trấn an người mộ tín và ban phước, 8 cánh tay phụ mỗi tay cầm các vật biểu trưng như mũi tên, đoản kiếm, mũi lao, chùy, tù và ốc, chuông, cung…).

Những chuyện ly kỳ về ngọn đồi vàng vẫn chưa dừng lại ở đó. Cả ngàn năm trôi qua nhưng đến nay, câu chuyện có phần huyền hoặc về kho báu ở ngọn đồi vàng vẫn còn được cư dân xứ trầm hương lưu truyền. Lời truyền rằng ngày trước, để tránh nạn cướp bóc, vua Chăm chẳng rõ giai đoạn nào đã cho xây dựng một đường hầm bí mật ăn thông từ đỉnh đồi xuống lòng biển. Khi có biến cố, những thầy cả, chức sắc sẽ đưa vật báu xuống đường ngầm bí mật ấy.

Hòn Đá Chữ nhìn từ đỉnh đồi vàng. Ảnh: An ninh thế giới.

Đó chính là lý do mà người ta từng đồn rằng chuyện về đêm, thấy vàng phát sáng rực ở khu vực đồi Cù Lao. Nhiều kẻ gian tà dày công kiếm tìm nhưng chẳng thể nào lần ra manh mối. Điều này được nhà văn Quách Tấn ghi trong tác phẩm Xứ trầm hương với mật đồ là Hòn Đá Chữ nằm dưới chân đồi, giữa mênh mông biển nước. Hòn Đá Chữ hay Hòn Chữ là khối đá khổng lồ có những ký tự cổ được gọi "khoa đẩu tự" - là kim chỉ nam mở cửa kho báu Chiêm Thành. Nhưng tiếc là đến nay vẫn chưa có ai giải mã được ý nghĩa của dòng ký tự ấy và những dòng chữ kia đang mờ dần theo thời gian, mang theo bí ẩn của kho báu.

Qua bao bể dâu nhưng cụm tháp cổ Ponagar vẫn sừng sững. Pho tượng thần nữ được vua Jaya Indravarman I cho tạc khắc cùng nhiều bia đá cổ vẫn tồn tại đến hôm nay. Ý thức được tầm giá trị vĩnh cửu trên các mặt văn hóa, lịch sử của ngọn đồi vàng ngày nào nên người dân xứ trầm hương rất trân quý, mỗi khi có chuyện vui buồn, đặc biệt trong dịp năm hết tết đến thường lên ngọn đồi vàng, lắng lòng ở ngôi đền thiêng, chia sẻ, tâm tình mọi điều với Bà mẹ xứ sở.

Theo An ninh thế giới