Een decoratieve swastika uit het hindoeïsme
De
swastika, ook wel bekend als
hakenkruis, is een symbool in de vorm van een
kruis met aan alle uiteinden een haak. Het is een vaak gebruikt
symbool, zo is het het
heiligste teken uit het
hindoeïsme en
jaïnisme en wordt het tevens gebruikt in het
boeddhisme. Het symbool (卐) komt echter ook voor op vroeg-christelijke graftomben in de catacomben bij
Rome, op
Griekse en
Romeinse mozaïekvloeren uit de oudheid en op houten klompen van Noorse
Vikingen uit de vroege
Middeleeuwen. Sinds de
Tweede Wereldoorlog is het hakenkruis in
westerse landen vooral een symbool geworden van de
nazi's.
Hakenkruis met het Adelaar op een 10 "Reichspfennig" munt uit 1939
Finse swastika van de luchtmacht gebruikt tussen 1918 - 1944 |
Nazi-swastika, het hakenkruis |
Lets swastika van de luchtmacht gebruikt tussen 1918 - 1940 |
De oudste swastika's zijn gevonden bij de vroege bewoners van het
Euraziatische continent (
Indusbeschaving), maar ze werden wellicht onafhankelijk daarvan gebruikt door de
Indianen van Amerika. In
India wordt de swastika nog altijd gebruikt bij spirituele en civiele ceremoniële gelegenheden. De meeste tempels in India en
Nepal, maar ook huwelijksfeesten zijn versierd met swastika's en het symbool is verwerkt in bijvoorbeeld metalen hekwerken voor ramen en deuren en aangebracht boven de voordeuren van woningen en andere gebouwen.
De swastika is ook een van de symbolen die voorkomen op afbeeldingen van de voet van
Boeddha. In het
Chinese Boeddhisme is de swastika vaak terug te vinden op de borst van Boeddhabeelden.
Aan het begin van de twintigste eeuw werd de swastika wereldwijd nog gebruikt als een symbool van voorspoed en geluk. Zo stond de swastika op de rand van boeken van de Anglo-Indische schrijver
Rudyard Kipling en werd het symbool gebruikt binnen de
scoutingbeweging van
Robert Baden-Powell.
Ook was het het favoriete gelukssymbool van de laatste tsarina van
Rusland,
Alexandra Fjodorovna. Zij had van
Raspoetin een hanger gekregen in de vorm van een swastika. Het laatste kerstgeschenk dat ze van haar dochter Tatjana kreeg, was een notitieboekje met op de voorkant een hakenkruis met naar links wijzende haken. Ook kraste zij het hakenkruis in de muur van haar slaapkamer in
Jekaterinburg, in het huis van Ipatjev.
Sinds de opkomst van de
Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij in
Duitsland is de swastika in de westerse wereld een symbool geworden dat sterke associaties oproept met
fascisme,
racisme, de
Tweede Wereldoorlog en de
Holocaust.
Deze associatie is echter niet te danken aan de oorspronkelijke betekenis van de swastika. Het hakenkruis van de nazi´s ziet er ook anders uit dan een swastika. Zo wordt de swastika weergegeven met louter horizontale en verticale lijnen. Het Duitse hakenkruis heeft daarentegen alleen schuine lijnen. In feite is het hakenkruis van Adolf Hitler een swastika die 1/8 slag gedraaid is.
De NSDAP hees in de zomer van 1920 voor het eerst een swastikavlag.
Hitler en zijn aanhangers waren zo enthousiast over hun nieuwe vaandel met het oude "Germaanse" motief dat "de uitwerking ervan was als de uitwerking van een brand." De bekende vlag van nazi-Duitsland werd echter pas halverwege de jaren '20 door Hitler persoonlijk ontworpen. Hij zette een zwarte rechtswijzende swastika in een witte cirkel op een felrode achtergrond, naar de kleuren van de vlag van het
Duitse Keizerrijk (zwart-wit-rood). De swastika werd door Hitler een achtste slag gedraaid, om het vernieuwende van zijn nationaalsocialisme te accentueren.
Vóór de opkomst van Hitler was de swastika in Europa bekend geraakt door de archeologische ontdekkingen van
Heinrich Schliemann, die het aantrof op de vindplaats van het oude
Troje en het associeerde met de vroege migraties van de Indo-Europese (
Arische) volkeren. De nazi's namen het over van eerdere
Duitse nationalistische "
völkische" bewegingen, die het als symbool van hun "Arische" identiteit gingen beschouwen, een concept dat door theoretici als
Alfred Rosenberg gelijkgesteld zou worden met een
Noords meesterras dat volgens hem in het noorden van Europa moest zijn ontstaan. De swastika is nog altijd een kernsymbool voor neonazigroepen en wordt ook door allerlei actiegroepen gebruikt om het vermeende nazi-achtige gedrag van groepen die zij bestrijden, mee aan te duiden.
Na het einde van de Tweede Wereldoorlog werd het traditionele gebruik van de swastika ontmoedigd. Al is het symbool nog vele jaren erna nog gebruikt door lokale overheden. Er zijn wel pogingen gedaan het publiek in het westen voor te lichten over de prehistorische oorsprong van de swastika en op te roepen om verder te kijken dan de vrij recente associatie met de nazi's, maar die hebben tot op heden weinig verandering gebracht. Vooral in Oosterse culturen (
India,
Nepal,
Tibet,
China) wordt de swastika nog algemeen gebruikt, ook in symbolen van organisaties. Zo heeft de
Rode swastika, een religieuze internationale hulporganisatie gebaseerd in China, die vergelijkbaar is met het Rode kruis, in plaats van een kruis een linkswijzende swastika als logo. De Aziatische religieuze beweging
Falun Gong, die steun en aanhang in het westen zoekt, ziet zichzelf ertoe genoodzaakt telkens uit te leggen dat de door hen gebruikte swastika's niet voor nationaalsocialisme, maar voor positief bedoelde aspecten staat.
In nazi-Duitsland werden onderscheidingen en wapenschilden uiteraard veelvuldig met swastika's versierd. Tegen het dragen van onderscheidingen met hakenkruisen trad de regering van de Bondsrepubliek streng op; het is verboden en strafbaar. Op de onderscheidingen die nog wel gedragen mogen worden, het
IJzeren Kruis,
Duitse Kruis en de
Orde van Oorlogsverdienste moet het hakenkruis zijn vervangen door een eikenblad of een jaartal "1939". Ook het verzamelen of afbeelden van onderscheidingen met hakenkruisen is aan strenge regels onderworpen. In
Finland zijn de hakenkruisen in de kleinoden van Finse onderscheidingen in slechts één geval verwijderd; de keten van de vaak aan Europese staatshoofden verleende
Orde van de Witte Roos (Finland) werd in 1963 van de prominent afgebeelde hakenkruisen ontdaan. In de versierselen van de
Orde van het Vrijheidskruis (Finland) en ook op de
standaard van de Finse president wordt de swastika nog steeds afgebeeld. In de familiewapens van de Nederlandse en Vlaamse families
Dröge,
de Koning,
Sonnema,
Ebbinge en
van den Elzas komen swastika's voor. Na de Tweede Wereldoorlog heeft menigeen het hakenkruis in het familiewapen vervangen door een ander ornament.
[bewerken] Etymologie en alternatieve namen
Het woord
swastika is afgeleid van het
Sanskriet स्वस्तिक (
svastika), dat de betekenis heeft van dat wat gunstig of gelukbrengend is en in het bijzonder als teken voor personen en objecten om hun geluk mee aan te kondigen. Het woord is opgebouwd uit
su (overeenkomend met het
Griekse ευ-), dat "goed" betekent en uit
as dat "zijn" betekent met achtervoegsel
ti;
svasti betekent dus "wel-zijn" en staat voor "iets dat algeheel welzijn of geluk brengt". Het achtervoegsel
-tika betekent letterlijk ook
teken; daarom wordt in India ook wel eens de alternatieve naam
shubtika (letterlijk
goed teken) gebruikt. Het woord wordt het vroegst gevonden in het Klassieke Sanskriet (in de epische verhalen
Ramayana en
Mahabharata).
Alternatieve woorden voor de swastika:
- hakenkruis
- zonnewiel, een naam die ook wel wordt gebruikt voor het zonnekruis
- tetraskelion, Grieks voor "vierbenig" (vergelijk triskelion)
- de zwarte spin, voor mensen in Midden- en West-Europa
- fylfot (dat "vier-voet" betekent, voornamelijk gebruikt in wapenkunde en architectuur)
[bewerken] Geometrie en symboolfunctie
Swastika "linksomdraaiend": tegen de klok in
rode Swastika, "rechtsomdraaiend", met de wijzers van de klok mee
Een "linksomdraaiend" swastika kan ook "rechtsomdraaiend" worden geïnterpreteerd.
De armen van de swastika kunnen verschillende breedtes hebben en zijn meestal (maar niet altijd) rechtlijnig. De swastika is chiraal (dit wil zeggen geen spiegelsymmetrie bezittend), maar de twee spiegelbeeldige varianten hebben de symmetrie van een cyclische groep (
C4), omdat iedere rotatie van 90 graden weer dezelfde figuur oplevert.
Er zijn dus qua vorm twee swastika varianten 卐 en 卍). Het onderscheid is erg duidelijk te zien, maar de benoeming daarvan leidt tot allerlei vergissingen. Het wordt inconsequent gebruikt, soms zelfs door eenzelfde schrijver. De twee varianten worden genoemd:
- linkswijzend en rechtswijzend
- linksomdraaiend (tegen de klok in) en rechtsomdraaiend (met de klok mee)
Dit is helaas dubbelzinnig, vandaar de verwarring over het gebruik van al deze aanduidingen. Een juiste éénduidinge benoeming voor 卐 zou zijn: de bovenste zijtak (of arm) wijst naar rechts. Deze vorm zou door veel mensen als linksomdraaiend worden aangeduid
[1]. Maar de vormaanduiding zegt niets over de richting van het draaien zelf. Zo heeft de Falun Gong op hun website een 卍 swastika die steeds een tijdje rechtsom en dan weer een tijdje linksom draait.
Soms wordt de 卍 variant
Sauwastika genoemd (ook vaak geschreven als sauvastika), maar dit wordt niet als authentiek beschouwd. Het schijnt ontstaan te zijn door een klankverandering in het sanscriet. Meestal worden beide varianten gewoon als "Swastika" aangeduid.
De belangrijkste associatie is die met de
zon, opkomend uit het oosten en ondergaand in het westen. Dat is op het noordelijk halfrond (en kijkend naar het zuiden) met de wijzers van de klok mee ofwel "rechtsom". In onze cultuur wordt dit als positief ervaren. (licht, dag, rechtsom) In het Bhoeddisme gebruikt men bijna altijd de "sauwastika" 卍 als oorspronkelijk symbool voor de zon, leven en gezondheid. De "linksdraaiende" 卐 wordt als kwaadaardig beschouwd en is in het Bhoeddisme een onbedoelde fout van de maker. Als positief symbool
[2] zie de
Rode swastika en de Hebreeuwse swastika
[3].
Ook worden er wel eens associaties met de rotatie van de nachtelijke sterrenhemel rond
poolster genoemd. Dat is éénduidiger omdat de poolster alleen vanuit het noordelijk halfrond gezien kan worden en kijkend naar het noorden. De rotatierichting is dan tegen de wijzers van de klok in: linksom. Dit wordt als negatief ervaren. (donker, nacht, linksom) Bovendien komt hier nog de collectieve ervaring van het Nazisme bij, die de 卐 linksomdraaiende swastika gebruikte. Het latijnse woord sinister betekent "links", zie ook rechterpad
[4].
De beide associaties van zon en poolster werken verwarrend omdat ze tegengesteld zijn. De vorm van de swastika ziet men niet terug in de hemel. Toch is dit nu juist de essentie van dit krachtig oersymbool dat in zichzelf tweevoudig is. Bedenk dat een rechtsomdraaiende swastika van de achterkant gezien een linksomdraaiende swastika is. Manlijk-vrouwelijk, dag-nacht, spiritueel-materieël, essentie-
maya onze wereld doet zich in eerste instantie kennen als tweevoudig. Om die reden gebruiken de Hinduisten het symbool altijd tweevoudig. In zichzelf van binnen naar buiten: dus de één 卐 in de ander 卍 of naast elkaar 卍卐卍卐卍卐. In gebouwen maakt men de swastika met gaten zodat men beide verschijningsvormen aan beide zijden van de muur kan zien
[5]
"Sauwastika's" 卍 worden onder meer gebruikt door de volgelingen van de van oorsprong Tibetaanse
Bön-religie om aan te tonen dat ze een andere godsdienst hebben dan de volgelingen van het
Tibetaans boeddhisme die een 卐 swastika gebruiken. De betekenis van beide symbolen is voor de volgelingen van beide religies dezelfde. Bedenk dat in (goddelijk) spriritueel opzicht alles tegengesteld kan zijn aan het beperkte menselijke voorstellingsvermogen. Het
Tao dat bepaald kan worden is niet het eeuwige Tau.
[bewerken] Kunst en architectuur
De swastika is een veelgebruikt motief in de tegenwoordige hindoe-architectuur en in de Indiase kunst, maar was dat vanouds ook in de Westerse
architectuur. Zo komt men de swastika tegen in
mozaïeken, op
friezen en op andere bouwstructuren uit de oudheid. Griekse architectuurontwerpen uit de oudheid zijn vergeven van de in elkaar grijpende swastika motieven. Verwante symbolen in de klassieke Westerse architectuur zijn onder andere het kruis, de driebenige triskele of
triskelion en de afgeronde
lauburu. De swastika is ook aangetroffen in
Pictische grottekeningen, op Grieks aardewerk, op oude Noorse wapens en werktuigen en zelfs op hun
klompen. In Frankrijk werd het symbool zo'n zevenduizend jaar geleden in grotwanden gekrast en ook in oude grottekeningen in India zijn swastika's gevonden.
In
Chinese,
Koreaanse en
Japanse kunstvormen wordt de swastika vaak als patroon gebruikt. Een van deze Japanse patronen wordt
sayagata genoemd en bestaat uit zich herhalende links- en rechtswijzende swastika's die door lijnen met elkaar verbonden zijn. Het swastikasymbool werd ook op uitgebreide schaal aangetroffen in de ruïnes van de stad
Troje.
In de Grieks-Romeinse kunst en architectuur en in de Romaanse en Gotische kunst van het Westen is de enkelvoudige swastika relatief zeldzaam en wordt hij meestal aangetroffen als een zich herhalend element in een randmotief. Zo'n motief van in elkaar grijpende swastika's is bijvoorbeeld te zien in de vloer van de
kathedraal van Amiens in
Frankrijk. Een rand van in elkaar grijpende swastika's was een veel voorkomend motief in de Romeinse architectuur en kan ook in meer recente gebouwen als neoklassiek element worden aangetroffen.
[bewerken] Religie en mythologie
Hindoeïsme
De swastika wordt algemeen aangetroffen in hindoetempels, op
altaren, in afbeeldingen en
iconografie waar ze als zeer heilig wordt beschouwd. Hij komt voor bij alle hindoehuwelijken, op festivals, bij ceremoniële gelegenheden, op huizen en boven deuren, op kleding en sieraden, op transportmiddelen (bussen, vrachtwagens) en zelfs als decoratie-element op voedingsmiddelen zoals cakes en gebak en op geschenken en briefpapier. De hindoegod
Ganesha wordt vaak afgebeeld als zittend op een
lotusbloem op een bed van swastika's.
Ook het
Aum of
Om teken is heilig in het hindoeïsme, maar waar het Om-teken staat voor het primordiale geluid van de schepping, is de swastika een puur geometrisch teken waar geen geluid mee is geassocieerd.
Spiritueel symbool
Als spiritueel symbool staat de verticale lijn in de swastika voor het (oneindige) Kosmische Bewustzijn (
purusha) en de horizontale lijn voor het Scheppende Principe (
prakrti). De armen van de swastika geven de evolutionaire dynamiek en voortgang aan, die
purusha en
prakrti samen in het universum teweegbrengen. In zijn rechtswijzende vorm vertegenwoordigt de swastika dus de evolutionaire voortgang van het universum met al zijn wezens (
pravritii), terwijl de linkswijzende vorm staat voor involutie of teruggang (
nivritii). Vanwege deze spirituele betekenis wordt de swastika in allerlei
yantra's en andere religieuze ontwerpen gebruikt.
De swastika wordt tevens gezien als wijzend naar alle vier de geografische hoofdrichtingen (noord, oost, zuid en west) en daarom wordt hij ook geassocieerd met stabiliteit en verankering. En hij wordt gebruikt als symbool voor
Surya, de zonnegod in het hindoeïsme. Bij de hindoes uit
Bangladesh en het oosten van India (het voormalige
Bengalen) wordt het woord "swastika" ook voor een iets afwijkend symbool gebruikt, dat dezelfde betekenis draagt als de gewone swastika. Dit symbool lijkt een beetje op een stokvormige afbeelding van een mens. "Swastika" is een veel voorkomende voornaam in Bengalen en een prominent literair tijdschrift in
Calcutta heet de
Swastika.
Odinisme/Asatru
Ook in het voor-christelijke asatru geloof komt de swastika, ook wel het zonnewiel genoemd, voor. Het symboliseert kracht, vernieuwing en de alsmaar doordraaiende cyclus van het leven. Het symboliseert ook de dageraad en de manier hoe wij met onze problemen omgaan. Ook in het odinisme wordt het zonnewiel gezien als wijzend naar de vier hoofdrichtingen.
Het odinisme zelf is een geloof dat ouder is dan het christelijk geloof en zoals het woord doet vermoeden is het een geloof dat teruggrijpt op de Scandinavische goden - hoewel de meeste odinisten niet geloven in de goden zelf, maar wel in datgene waar de goden voor staan. Op veel oude rotstekeningen vindt men het zonnewiel in zijn puurste en meest simpele vorm terug.
Abrahamitische religies
De swastika is niet wijdverbreid gebruikt in de
Abrahamitische religies (de
monotheïstische godsdiensten die
Abraham als aartsvader kennen, te weten het
jodendom, het
christendom en de
islam), omdat de
Semitische volkeren een heel andere geschiedenis hebben gekend qua religie, cultuur en taalontwikkeling (gesproken zowel als geschreven taal) dan de volkeren van de Indo-Europese groep.
Waar hij wel wordt toegepast heeft de swastika geen expliciete religieuze betekenis en wordt meestal puur decoratief gebruikt of op zijn hoogst als een symbool van geluk. Voorbeelden zijn een swastika in de vloer van de synagoge in
Ein Gedi, die werd gebouwd tijdens de Romeinse bezetting van
Judea. Sommige christelijke kerken die gebouwd zijn in de romaanse of gotische periode werden versierd met swastika's als voortzetting van Romeinse ontwerpen. Swastika's komen uitgebreid voor in een uit de
twaalfde eeuw daterend mozaïek in de St. Sophiakerk in
Kiev in
Oekraïne. Ze komen ook voor als een zichzelf herhalend
ornamenteel motief op een graftombe in de St. Ambrosiusbasiliek in
Milaan en als enkel motief op enkele vroeg-christelijke graftombes in de catacomben van Rome. De islamitische "Vrijdag" moskee van
Isfahan in
Iran en de Taynal moskee in
Tripoli in
Libanon hebben swastikamotieven.
Voormalige vlag van Kuna Yala
Ook de religieuze beweging
Falun Gong maakt gebruik van het swastikasymbool. Falun Gong is in
China en
Noord-Korea verboden.
Indianen
Sommige Indiaanse volken zoals de
Kuna-indianen gebruiken ook het hakenkruis als symbool. Tot 2010 stond het symbool in de
vlag van Kuna Yala.
[bewerken] Overige betekenissen en gebruiken
De swastika wordt ook wel gezien als symbool van de wentelgang van de vier seizoenen van het ronddraaiend jaar en van de oneindigheid. De swastika is bij de
boeddhisten het symbool voor de zon. In het oude
China staat de swastika symbool voor de oriëntering naar de vier windstreken en wordt het gebruikt om het getal tienduizend (een aanduiding voor 'oneindig') weer te geven.
De
daoyuan in
Peking richtte in 1921 de
Rode swastika op.
In de
wiskunde is het de benaming van een kromme: de
swastika-kromme.
[bewerken] Bronnen, noten en/of referenties
Bronnen, noten en/of referenties:
.jpg)
.jpg){kind=small}
